Archeologie : Griekenland / Macedonische periode

°

°

 

Amphipolis

was een oude handelsstad, gebouwd op de oostelijke oever van de rivier de Strimon, ongeveer vijf kilometer van de monding

Amphipolis is built on a raised plateau overlooking the east bank of the river Strymon where it emerged from Lake Cercinitis, about 3 m from the Aegean Sea.

Amphipolis is built on a raised plateau overlooking the east bank of the river Strymon where it emerged from Lake Cercinitis, about 3 m from the Aegean Sea.

http://en.protothema.gr/faq-ancient-tomb-of-amphipolis/

 

area map

 

 

Afbeeldingen van amphipolis   <—

Amphipoli--The-Eldorado-of-Ancient-Greece

The tomb of Amphipolis has made an impression across the world for its large size. However, ancient Amphipolis was a powerful city with big, tall walls, which still exist today. When the town was under Macedonian control, it used to operate as the “mint” for King Philip II and Alexander the Great. In other words, Amphipolis was the Eldorado of ancient Greece. – See more at:

 

http://greece.greekreporter.com/2014/08/22/amphipolis-the-eldorado-of-ancient-greece/#sthash.Ht5ru54R.dpuf

 

 

 

 

 

 

THE AMPHIPOLIS  TOMB

 

Afbeeldingen van amphipolis tomb  <—

http://www.theamphipolistomb.com./

The Amphipolis Tomb – Map, photos and information

 

  • The Tomb

    The Tomb

    The world is looking for the answer to an old mystery! What or who is in the Ancient Tomb…

    more

  • The 3rd Chamber

    The 3rd Chamber

    At the moment and while the excavations are in progress, the 3rd Chamber of the Amphipolis Tomb has a small door, 96…

    more

     

     

  • The 2nd Chamber

    mozaik in situ

    mozaik in situ

     

    The second chamber, the one behind the two Caryatids, is 4,5 meters wide and 3,0 meters long. The chamber floor is covered…

    more

    Groot mozaïek in antieke Griekse tombe ontdekt

    °Archeologen hebben in een eeuwenoude tombe in Amphipolis in het noorden van Griekenland een groot mozaïek aangetroffen.

    Zondag 12 oktober 2014  // Dat meldt het Griekse ministerie van Cultuur zondag.

    Het kunstwerk beslaat de hele vloer van een voorportaal naar de eigenlijke grafruimte in de tombe. Het meet 3 meter bij 4,5 meter lang en stelt een man met een lauwerkrans op een kar voor die een span paarden ment. Ook is Hermes te zien, de god die volgens de Griekse mythologie zielen naar de onderwereld begeleidt.

    Het mozaïek bestaat uit een groot aantal steentjes in vele kleuren. Een rond gedeelte in het midden van het mozaïek ontbreekt, maar volgens de autoriteiten zijn genoeg stukjes gevonden om het voor een groot deel te kunnen reconstrueren.

    Volgens het ministerie hebben oudheidkundigen vastgesteld dat het mozaïek dateert van 325 tot 300 jaar voor Christus. Zij gaan ervan uit dat in het graf de overblijfselen liggen van een tijdgenoot van Alexander de Grote. Het zou kunnen gaan om een familielid of een generaal van de koning uit Macedonië.

     

    Alexander zelf stierf op 32-jarige leeftijd in 323 voor Christus in Babylon, in wat nu Irak is. Hij is vermoedelijk begraven in Egypte, hoewel zijn graf nooit gevonden is.

    Door: Novum

     

    tekening van het vloermozaik thema

    tekening van het vloermozaik thema

    detail mozaik

    detail mozaik

     

    Detail vloer  tweede kamer

    Detail vloer tweede kamer

     

     

     

     

     

     

     

     

  • The Entry & 1st Chamber

    The Entry & 1st Chamber

    The Tomb entry includes amazing works: a stone arch, an open Portal and two headless – wingless Sphinxes. In front of…

    more

  • The Caryatids

    The Caryatids

    The excavation has brought to light two exceptional Caryatids. The West Caryatid has a wonderful, almost intact face,…

    more

  • The Sphinxes

    The Sphinxes

    The entrance Arch of the great Tomb at Amphipolis, with the two headless-wingless Greek Style Sphinxes also known as…

    more

  • The surrounding Wall

    The surrounding Wall

    The surrounding wall of the Tomb is 500 meters long and it is almost a perfect circle. The diameter of the Tomb is 158.4…

    more

  • The Lion

    The Lion

    This magnificent Lion was originally located on the top of the Great Tomb at Amphipolis and at some time in the past…

    more

  • The Tumulus Hill

    The Tumulus Hill

    The Tomb of Amphipolis lies on the hill of Kasta, near Amphipolis and Nea Mesolakkia….

    more

  • The People

    The People

    Archaeologists and architects that are directing the excavation of the Amphipolis Tomb.There are many other dedicated…

    more

  • Map

    Map

    View the exact point on the map of the Tomb of Amphipolis and get directions. …

    more

     

     

°

Macedonisch  graf met  KARIATIDEN 

http://www.hln.be/hln/nl/961/Wetenschap/article/detail/2043944/2014/09/08/Opgravingen-in-Griekenland-leveren-vondst-kariatiden-op.dhtml

Door: redactie  //8/09/14 Bron: DPA, AFP© reuters.

 

griekenland  articleGal_5780_4913.w_hr

Archeologen hebben bij opgravingen in Griekenland twee standbeelden opgegraven die als wachten gelden bij de binneningang van een graftombe uit de tijd van Alexander De Grote. Dat melden plaatselijke media.

articleGal_5780_4916.w_hr Griekenland

articleGal_5780_4914.w_hr  Griekenland


© reuters.

http://www.thetoc.gr/eng/culture-arts/article/exquisite-new-discovery-at-the-amphipolis-burial-monument-reveals-karyatids

o-megalos-fobos-twn-arxaiologwn-gia-tis-karuatides-2114542  griekenland

Archeologen hebben bij opgravingen in Griekenland twee standbeelden opgegraven die als wachten gelden bij de binneningang van een graftombe uit de tijd van Alexander De Grote. Dat melden plaatselijke media.

© ap.
articleGal_5780_4912.w_hr Griekenland
© ap.
6281080 griekenland
media_l_7095258  griekenland

De ontdekking gebeurde in het kader van een grootschalige opgraving in het noordelijke Amphipolis die het land in de ban houdt en die een geruchtenmolen op gang heeft gebracht over wat het precies gaat.

De gevonden standbeelden nemen de vorm aan van kariatiden: beelden van vrouwen in een lange tuniek en met gekruld haar dat tot op de schouders valt, aldus het dagblad Kathimerini. Van één van de marmeren beelden ontbreekt het gezicht terwijl het andere nagenoeg intact is.

De linker- en rechterarm van respectievelijk de ene en de andere lijken zo te zijn aangebracht dat ze toegang tot de graftombe weigeren. Tevens wijst dit erop dat het om een zeer belangrijk monument gaat.

Speculaties zwollen aan dat het graf, daterend van 356 à 323 voor Christus, samen met zijn schatten ongeschonden is. Hoewel de archeologen nog niet weten aan wie het graf toebehoort, wachten velen met ingehouden adem het einde van de opgravingen af. Stel immers dat het van Alexander De Grote zelf is.(sommigen denken dat het graf dat van de moeder van Alexander De Grote   is )

KAR2_07092014185208  griekenland

Eén van grootste tombes ooit
Het Griekse ministerie van Cultuur zegt niettemin dat dit onwaarschijnlijk is. Maar met een lengte van 590 meter is het wel één van de grootste graftombes die ooit in Griekenland is gevonden.

De precieze vindplaats van het graf van de Macedonische koning-krijgsheer is één van de grootste mysteries van de archeologie. Hij overleed op 32-jarige leeftijd in Babylon. Sommige deskundigen denken dat hij in het Egyptische Alexandrië is begraven. Anderen denken aan Amphipolis omdat daar zijn familie werd vermoord.

articleGal_5780_4920.w_hr   griekenland

 

 

 

 

http://www.thetoc.gr/eng/culture-arts/article/exquisite-new-discovery-at-the-amphipolis-burial-monument-reveals-karyatids

 

 

 

http://www.thetoc.gr/eng/culture-arts/article/exquisite-new-discovery-at-the-amphipolis-burial-monument-reveals-karyatids

Lees ook

 

redactie  18/09/2009

Geboorteplaats Alexander de Grote geeft geheimen prijs

 

Ancient golden jewells found during excavations at the ancient necropolis of Archontiko, in northern Pella prefecture

 

Archeologen die opgravingen uitvoeren in de geboorteplaats van Alexander de Grote in Noord-Griekenland, hebben tientallen wapens en gouden sieraden van krijgslui ontdekt.

 

gioielli-doro-nella-tomba-di-una-donna-afp-getty-images

 

Ancient earings found during excavations at the ancient necropolis of Archontiko, in northern Pella prefecture

Graven van vijftig strijders
Bij de opgravingen in de uitgestrekte begraafplaats van het Griekse Pella werden vijftig graven uit de zesde eeuw v. Chr. blootgelegd. Ze geven meer informatie over de vroege ontwikkeling van het Macedonische Koninkrijk, dat zich ten tijde van de veroveringen van Alexander de Grote uitstrekte tot India.

Onder de meest interessante ontdekkingen waren de graven van vijftig strijders. Sommigen waren begraven met bronzen helmen en ijzeren wapens. Hun ogen, mond en borstkas waren bedekt met bladgoud, opgesmukt met tekeningen van dieren die de koninklijke macht symboliseren. Ook tientallen beeldjes en aardewerk werden ontdekt.

15708329 bronzen helm met goudun-elmo-in-bronzo-ansa

resten skelet en helm

resten skelet en helm

 

 

una-maschera-doro-e-un-elmo-di-bronzo-con-lamine-in-oro-trovati-nella-tomba-di-un-guerriero-macedone-ad-archontiko-gianluca-colla-a

 

un-elmo-di-bronzo-un-copri-occhi-doro-e-una-lamina-doro-per-il-petto-epa
Achtjarig project
De opgraving maakt deel uit van een achtjarig project dat al meer dan 900 graven blootlegde en bewijs leverde voor een oude Macedonische maatschappij die al sinds de tweede helft van de 7e eeuw v. Chr. gebaseerd was op overzeese handel langs militaire routes.

Alexander de Grote, wiens vader Filip van Macedonië de krachttoer lukte de Griekse stadstaten een te maken, veroverde het volledige Perzische Rijk alvorens hij in Babylon op 32-jarige leeftijd aan zijn dood kwam. (dpa/ka)

 

 

 

http://ilfattostorico.com/2009/09/18/50-nuove-tombe-nel-cimitero-macedone-di-archontiko/

 

 

°

 

 

 

 

 

 

 

 

ENHANCERS

°

°

http://nl.wikipedia.org/wiki/Enhancer                                                                                               http://en.wikipedia.org/wiki/Enhancer_(genetics)

 

De rol van enhancers in de evolutie van dieren

 27 november 2013 2

dna

Deze maand bracht het wetenschappelijke tijdschrift Philosophical Transactions of the Royal Society B een speciaal nummer uit over de rol van bijzondere stukjes DNA, enhancers, in de evolutie van dieren. Tijd om deze enhancers eens aan het brede publiek voor te stellen.

Het menselijk genoom bevat slechts 2 procent DNA dat codeert voor eiwitten. Deze coderende regio’s (exonen) liggen in een zee van niet-coderende sequenties die meestal ‘junk DNA’ genoemd worden. In dit deel van het genoom vinden we toch functionele regio’s terug, die de expressie van genen reguleren. Een bepaalde klasse van deze regio’s zijn zogenaamde enhancers, korte stukjes DNA die gebonden kunnen zijn aan eiwitten om de expressie van bepaalde genen te verhogen (vandaar de naam enhancer).

Ontstaan van enhancers
Enhancers kunnen op verschillende manieren ontstaan in het genoom:

(1) nieuwe mutaties,

(2) insertie van transposons, of

(3) tijdens chromosomale herindelingen.

De laatste twee manieren worden mooi geïllustreerd door recent onderzoek. Transposons zijn stukjes DNA die door het genoom kunnen springen en zichzelf op bepaalde plaatsen vestigen.

Een bepaald transposon sprong naar de zij-regio van een gen dat codeert voor het amylase-enzym. Dit zorgde ervoor dat primaten de mogelijkheid ontwikkelden om de zoete smaak van suikers te proeven tijdens de afbraak van zetmeel. Het transposon dat zich vestigde nabij het gen werkte dus als enhancer voor het amylase-gen.

Een grootschalige chromosomale herindeling bij Teleostei (een bepaalde groep vissen) zorgde ervoor dat enkele genen die hun functie verloren door andere genen ‘gebruikt’ werden als enhancers.

Rol in evolutie
In de evolutie kunnen enhancers een belangrijke rol spelen. Enkele recente studies tonen aan dat enhancers morfologische diversificatie van dieren kunnen sturen.

Sommige driestekelige stekelbaarzen verloren een specifieke enhancer van het Pitx1-gen dat zorgt voor de aanmaak van stekels in de heupregio. Door het verlies van deze enhancer ontwikkelden deze vissen geen stekels meer.

Mogelijk leidde het verlies vadn bepaalde enhancers in andere taxa tot grotere morfologische verschillen. Een belangrijke stap in de evolutie van vertebraten, e overgang van vin naar poot, werd waarschijnlijk bepaald door een (of meerdere) enhancers. Zo zorgt een over-expressie van het Hoxd13-gen bij zebravissen voor een extra aanmaak van weefsel in de vinnen, waardoor deze anatomisch en moleculair op voorpoten lijken.

Door de activiteit van enhancers tussen mensen en chimpansees te vergelijken, kunnen we inzicht krijgen in de evolutionaire geschiedenis van de mens. Een voorbeeld is de enhancer HACNS1, die een versnelde evolutie vertoont in de mens in vergelijking met de chimpansee en de makaak. Het gen dat verbonden is met deze enhancer bepaalt de ontwikkeling van de hand. In een ander voorbeeld ontdekten onderzoekers dat enhancer 2xHAR142 ook een snellere evolutie vertoonde. Deze enhancer reguleert de expressie van het gen NPAS3 dat een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling van de hersenen. Zulke studies kunnen belangrijke inzichten bieden in het ontstaan van onze soort.

Jente Ottenburghs

dna

Bronmateriaal:
Rubinstein, M., de Souza, F.S.J. Evolution of transcriptional enhancers and animal diversity (2013) Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 368 (1632).
De afbeelding bovenaan dit artikel is gemaakt door Mushii (via Wikimedia Commons).

 

De Staat van het KLIMAAT ‘

°

http://www.demorgen.be/zoek/?query=global+warming+&date=LAST_YEAR

 

Kernwoorden

Geowetenschappen , , ,

°

opwarming  <—Doc archief  //

klimaatsceptici en  journaille  over opwarming  :  the great warming up swindle  <–archief doc

°

http://www.wetenschap24.nl/nieuws/artikelen/2010/december/Klimaatboek-kraakt-IPCC.html

ELMAR  VEEMAN   BESPREEKT KLIMAATBOEK

(Lees ook de bespreking van de afzonderlijke hoofdstukken:  12,345678

Klimaatboek kraakt IPCC

Een ‘koele blik’ door een sterk gekleurde bril

Gevestigde klimaatonderzoekers krijgen er flink van langs in ‘De staat van het klimaat’ van Marcel Crok.

Deels is dat terecht.

Dat zijn betoog niet de koele, rationele afweging is die hij zegt te maken, valt niet meteen op.

Geen journalist in Nederland heeft zich meer in klimaatwetenschap verdiept dan Marcel Crok. Hij deed dat al als redacteur bij het populair-wetenschappelijke tijdschrift NWT, maar nam ontslag om zich uitsluitend op dit onderwerp te kunnen storten.

Het resultaat is het boek ‘De staat van het klimaat – een koele blik op een verhit debat’. Het is tot nu toe enthousiast onthaald. Het lijkt erop dat andere journalisten het boek beschouwen als een eerlijk overzicht van feiten over het klimaat. Ook bij staatssecretaris Joop Atsma vindt Crok een gewillig oor.

VOORWOORD

In het voorwoord schrijft Crok:

‘Ik vind dat je met een ‘koele blik’ naar de wetenschap moet kijken en een rationele afweging moet maken of er een klimaatprobleem is, en zo ja, hoe groot het is. Dat heb ik in dit boek proberen te doen.’

Helaas wordt al vroeg in het eerste hoofdstuk duidelijk dat hij daar niet in is geslaagd.

Zonder steekhoudende argumenten

– verwijt hij wetenschappelijke tijdschriften censuur toe te passen,

-negeert hij de rol van ‘klimaatontkenners’ bij het beïnvloeden van de publieke opinie en

–  probeert hij met een bizarre redenering de schuld van falend klimaatbeleid in de schoenen te schuiven van het Wereld Natuurfonds en Greenpeace.

In dit artikel ga ik daar uitgebreider op in.

°

Tegen ‘klimaatalarmisme’
Als onpartijdige gids door de wereld van de klimaatwetenschap is Crok niet te beschouwen, blijkt ook uit de rest van het boek.

Verbazend is dat niet, want hij zet zich al jaren fel af tegen wat hij ‘klimaatalarmisme’ noemt.

Toch is zijn werk niet de zoveelste tirade van iemand die het probleem botweg ontkent.

Hij plaatst wel degelijk zinnige kanttekeningen bij de klimaatwetenschap in het algemeen en het klimaatpanel van de Verenigde Naties, het IPCC, in het bijzonder.

Want laten we wel wezen: er zit hier en daar een vlekje aan de klimaatwetenschap. De afgelopen tien jaar is de aarde nauwelijks warmer geworden, en dat had het IPCC niet voorzien. De reactie van IPCC-voorzitter Rajendra Pachauri op ‘gletsjergate’ was stuitend. Uit gehackte e-mails (‘climategate’) bleek dat informatie delen niet het sterkste punt is van de klimaatonderzoekers in kwestie. Onzekerheid over terugkoppelingen in het klimaat worden soms gebagatelliseerd. En zo is er meer.

Per hoofdstuk neemt Marcel Crok een heldere vraag als uitgangspunt.  :  

Ja, de aarde warmt op, maar hoe veel?

Is de huidige opwarming uniek?

Komt de recente opwarming door CO2, kan hij door iets anders veroorzaakt zijn, is hij echt zo desastreus?

Is het IPCC nog te vertrouwen?

En is het klimaatprobleem op te lossen?

Stuk voor stuk belangrijke vragen, daarom heb ik aan ieder hoofdstuk een aparte bespreking gewijd.

°

Ogenschijnlijk goed onderbouwd
Steeds komt Marcel Crok tot de slotsom dat er lang niet zo veel vaststaat als het IPCC zegt, en dat de vooruitzichten minder donker zijn dan ons wordt voorgespiegeld.

Die conclusies lijken voor een lezer met basiskennis waarschijnlijk goed onderbouwd, maar zijn het lang niet altijd.

De hoofdstukken over temperatuurmetingen en reconstructie van het klimaat in de afgelopen duizend jaar leggen bijvoorbeeld sterk de nadruk op mogelijke missers van gevestigde wetenschappers, terwijl claims van critici zonder enig voorbehoud worden weergegeven.

Helaas zal dat de meeste lezers niet opvallen; zij zullen vooral de indruk overhouden dat er van alles mis is met de temperatuurgrafieken. (Waarom dat onterecht is? Lees mijn opmerkingen over hoofdstuk 2 en hoofdstuk 3).

Wat Crok goed duidelijk maakt, is dat de klimaatdiscussie niet gaat over het directe opwarmende effect van CO2, maar vooral over de mechanismen die deze opwarming versterken of afzwakken.

Daarover bestaat nog heel wat wetenschappelijke onzekerheid, die uiteraard invloed heeft op de voorspellingen. Toch is de onduidelijkheid minder groot dan hij vertelt. Zie mijn bespreking vanhoofdstuk 4.

°

De andere kant van de discussie
Bovendien heeft hij nauwelijks aandacht voor de andere kant van de discussie.

Hij doet alsof het IPCC een extreem scenario schetst, terwijl sceptici redelijker alternatieven presenteren (waarover meer indit artikel over hoofdstuk 5).

In werkelijkheid neemt het IPCC een nogal conservatieve middenpositie in. Er zijn ook heel plausibele scenario’s waarin de opwarming van de aarde zichzelf gaat versterken, bijvoorbeeld doordat oceanen minder broeikasgassen gaan opslaan of dit zelfs gaan uitstoten en doordat rottend veen als CO2 de lucht in gaat.

De vraag die uiteindelijk iedereen het meest interesseert, gaat over de toekomst van onze planeet.

Hoe veel warmer zal het de komende eeuwen worden, en welke gevolgen zal dat hebben?

Daarover is nog veel onzeker, en dat geven klimaatwetenschappers ook best toe. Maar anders dan Crok beweert, kan het klimaat van de komende eeuw zowel beter als slechter uitpakken dan het IPCC vertelt. Over de gevolgen voor de landbouw is het waarschijnlijk wel te pessimistisch, zie de bespreking van hoofdstuk 6.

Voor Marcel Crok staat vast dat het allemaal zo’n vaart niet loopt.

Hij is ervan overtuigd dat het IPCC ons voorliegt (zie bespreking hoofdstuk 7), het effect van CO2 overschat wordt, en hij rekent op verzachtende terugkoppelingsmechanismen om de aarde koel te houden.

In bestaande maatregelen tegen broeikasgassen ziet hij niets, schrijft hij in het laatste hoofdstuk.

‘De staat van het klimaat’ is vooral een boek dat verkent hoe het er met het klimaat voor zou kúnnen staan als je steeds de meest rooskleurige interpretaties kiest van wat er allemaal bekend is, en bovendien allerlei belangrijke feiten negeert.

Geen rationele afweging met een koele blik, wel een vlot geschreven betoog. Al is het soms wel storend dat Crok pagina’s lang steeds dezelfde klimaatsceptici napraat, alsof die de waarheid in pacht hebben.

Elmar Veerman

Marcel Crok: ‘De staat van het klimaat – Een koele blik op een verhit debat’, Uitgeverij Paradigma, Amsterdam. ISBN 978 90 499 6040 7

(Lees ook de bespreking van de afzonderlijke hoofdstukken:  12,345678

Is de wetenschap er nu echt uit?

Klimaatboek vliegt al vroeg uit de bocht

Een blik op hoofdstuk 1.

Marcel Crok merkt in het eerste hoofdstuk van zijn boek ‘De staat van het klimaat’ (p. 17) op dat de term ‘scepticus’ niet meer de positieve klank heeft die hij van oudsher had. Elke goede wetenschapper heeft immers een sceptische houding. ‘Maar in het klimaatdebat heeft sceptisch zijn allang geen positieve associatie meer’.

°

Hoe komt dat?

Crok legt de schuld helemaal bij de voorstanders van klimaatbeleid, die andersdenkenden zo veel mogelijk zouden tegenwerken.

Het komt blijkbaar niet in hem op dat ook iets te maken zou kunnen hebben met mensen als Fred Singer, Christopher Monckton, James Inhofe en Hans Labohm, die zichzelf sceptisch noemen, maar in werkelijkheid regelmatig betrapt worden op het bewust verdraaien van feiten.

Dat Crok in zijn boek nagenoeg geen aandacht wijdt aan de door grote bedrijven gefinancierde, invloedrijke ‘ontkenningsindustrie‘ is wonderlijk. Wie pretendeert ‘een koele blik op een verhit debat’ te bieden, mag hiervoor niet zijn ogen sluiten.

Het enige moment dat dit wel aan bod komt (op p. 17), verwijt hij ‘bladen als Science en Nature‘ dat ze in redactionele commentaren geen namen noemen als ze het over ‘ontkenners’ hebben, waarmee ze volgens hem de indruk wekken dat alle wetenschappers die kritiek hebben op de klimaatconsensus, bij die zogenoemde ontkenners horen. ‘Dit is verontrustend omdat het daarmee uitgesloten lijkt dat dergelijke wetenschappers een kans maken hun werk gepubliceerd te krijgen in die twee topbladen. En inderdaad verschijnen in Scienceen Nature zelden tot nooit sceptische artikelen over de broeikastheorie.’

Bijgestelde verwachtingen
Sceptische artikelen, het is maar wat je daaronder verstaat. Er verschijnen regelmatig artikelen in de twee tijdschriften waarin nieuwe feiten over het klimaat worden belicht en verwachtingen worden bijgesteld, zowel richting meer als minder rampspoed. En zoals Crok zelf schrijft (p.36): ‘Strikt genomen hebben broeikasaanhangers gelijk dat de aarde wel moet opwarmen als de concentratie aan broeikasgassen stijgt. De cruciale vraag is alleen: hoeveel?’

Doen alsof Science en Nature geen ruimte bieden om daar met wetenschappelijke argumenten over te debatteren, is misleidend. Of verdienen alleen wetenschappelijke artikelen die opwarming door extra broeikasgas volledig ontkennen het predicaat ‘sceptisch over de broeikastheorie’?

In dat geval zou het weigeren daarvan ook in de ogen van Marcel Crok terecht zijn, want hij erkent dat de concentraties broeikasgassen stijgen door menselijk handelen én dat dit leidt tot opwarming.

Onbewezen verdachtmakingen
In zijn boek bezondigt Crok zich vaker aan onbewezen verdachtmakingen.

Over het rapport van werkgroep 2 van klimaatpanel IPCC, nadat hij er vijf fouten uit heeft benoemd (p. 31): ‘Veel van de fouten zijn niet zo moeilijk te ontdekken als je er eenmaal naar gaat zoeken. Er staan vermoedelijk nog tientallen, zo niet honderden van dit soort ‘overdrijvingen’ in werkgroep 2 van het rapport.’ Het zou in ieder geval netjes zijn geweest als hij er dan wat meer had genoemd dan die vijf waarover al heel veel is geschreven.

Dat had waarschijnlijk ook het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) gewaardeerd, want dat heeft begin dit jaar iedereen opgeroepen dergelijke fouten te melden. Het leverde 38 meldingen op, maar die sneden zo weinig hout dat hieruit uiteindelijk geen enkele echte fout in het rapport van werkgroep 2 naar boven kwam.

Zelf ontdekte het PBL nog wel enkele missers, maar daar bleef het bij.

Kortom: ‘tientallen, zo niet honderden overdrijvingen’, dat is een schromelijke overdrijving.

Helemaal merkwaardig omdat Crok in hoofdstuk 6 uitgebreid op het uitpluiswerk van het PBL ingaat en het bureau prijst om zijn kritische verslag (p. 186). Terwijl hij dat verslag in hoofdstuk 7 een ‘geruststellend rapport’ noemt: ‘Er waren bij 32 onderzochte hoofdconclusies niet of nauwelijks fouten te bespeuren’(p. 233).

Nog een citaat (p. 18): ‘In het laatste deel van dit boek (hoofdstuk 8) zal ik laten zien dat de redenering van sommige voorstanders van klimaatbeleid – dat er wetenschappelijke eensgezindheid nodig is voor beleid – niet klopt.’

Een merkwaardige opmerking.

Er bestaan vast enkele voorstanders die wetenschappelijke eensgezindheid nodig vinden, maar het zijn meestal juist de ‘sceptici’ die wijzen op (echte of vermeende) wetenschappelijke onenigheid om het nut van klimaatbeleid te betwisten. Voorstanders van klimaatbeleid vinden onheilsvoorspellingen van een groot deel van de wetenschappers meestal wel genoeg om in actie te komen.

Twijfel zaaien
We lezen verder. Op p. 19: ‘Het uitblijven van effectief beleid komt in ieder geval niet door twijfel zaaiende wetenschappers en lobbyisten. Het komt simpelweg doordat politici zich tot dusver te veel hebben beziggehouden met het formuleren van doelstellingen en te weinig met de vraag in hoeverre zulke doelstellingen politiek en technologisch haalbaar zijn.

Deze redenering is bijzonder.

Laten we beginnen met de constatering dat Crok er geen onderbouwing bij geeft.

En dan: zou er echt geen verband zijn tussen de activiteiten van twijfel zaaiende lobbyisten en de politieke haalbaarheid van maatregelen?

Zelf denken de lobbyisten er anders over, anders zouden ze niet zo veel moeite doen om het publiek en de politici ervan te overtuigen dat klimaatmaatregelen onnodig en schadelijk zijn. Nog steeds komen veel mensen met al lang ontkrachte argumenten als ze moeten toelichten waarom ze niet geloven dat de mensheid de aarde opwarmt. Zou het toeval zijn dat dit dezelfde argumenten zijn die de lobbyisten steeds herhalen?

Greenpeace heeft het gedaan
Maar het hoofdverwijt van Crok is hier dus dat politici vooral doelen stellen, in plaats van te kijken wat haalbaar is. Het is waar dat er bij internationale conferenties, ook over bijvoorbeeld natuurbehoud, vaak concrete doelen worden afgesproken zonder dat helder wordt vastgelegd welke straffen er volgen wanneer een land die niet haalt.

Wiens schuld is dat?

Crok vervolgt: ‘Overigens kun je de schuld daarvan moeilijk alleen in de schoenen van politici schuiven. Politici zijn immers onder grote druk gezet (‘als we nu niets doen, is het te laat!’) door vooral ngo’s (niet-gouvernementele organisaties waaronder grote milieuorganisaties als Greenpeace en het Wereld Natuur Fonds) om met grote ambities te komen. Ambities die, zo zal blijken in hoofdstuk 8, op dit moment niet haalbaar zijn.’

Kortom: het falen van klimaatbeleid is in de ogen van Marcel Crok mede te wijten aan Greenpeace en het Wereld Natuur Fonds!

Dat politici ook onder grote druk worden gezet door lobbyisten van de olie- en kolenindustrie, die bovendien miljoenen aan de (Amerikaanse) campagnekassen bijdragen, vindt hij blijkbaar niet belangrijk genoeg om te vermelden.

Dit soort passages maken al vroeg in het boek duidelijk dat ‘De staat van het klimaat’ geen rationele afweging is, maar een eenzijdig betoog. Een ‘koele blik’ en een gekleurde bril gaan nu eenmaal niet samen.

Elmar Veerman

Hoe hard gaat de opwarming?

De temperatuur van de aardbol meten is lastig

Een blik op hoofdstuk 2.

Nederland is de afgelopen 150 jaar met 1,5 graden Celsius opgewarmd. Dat is bijna twee keer zo veel als de wereld als geheel, want daarvoor hanteert het internationale klimaatpanel IPCC een stijging van 0,8 graden. Het eerste getal betwist Marcel Crok niet in zijn boek ‘De staat van het klimaat’. De Nederlandse metingen zijn betrouwbaar, zegt hij. Maar die 0,8 graden, daar gelooft hij niet in. Dat getal zou te hoog zijn.

Mainstream klimaatwetenschappers hebben ‘een vrijwel blind vertrouwen’ in de grafieken waarin de wereldtemperatuur wordt weergegeven, schrijft Crok (p. 39). Niet bij naam genoemde critici vinden dat ‘er zo veel problemen kleven aan de temperatuurmetingen dat die eigenlijk onbruikbaar zijn voor het detecteren van klimaatverandering’ (p. 42). Een logische vraag is dan: wat willen die critici dan wel? Helemaal geen temperatuurgrafiek?

Het is waar dat het reconstrueren van de temperatuur van de hele planeet niet simpel is. Er zijn sinds 1850 wel veel metingen gedaan, maar niet overal op aarde, niet steeds op dezelfde manier. Bovendien zijn ze meestal niet gedaan om klimaatverandering mee te documenteren, maar om het dagelijkse weer op de meetplekken in de gaten te houden.

Drie wereldgrafieken
Slechts drie onderzoeksgroepen in de wereld richten zich op de enorme klus om van al die gegevens een wereldgrafiek te bakken. Die drie grafieken stemmen goed met elkaar overeen.

Voor Crok is dat eerder reden voor achterdocht dan voor vertrouwen. Makers van de grafieken kunnen of willen desgevraagd niet al hun originele meetgegevens overleggen, klaagt hij. Inderdaad niet fraai, maar feit is wel dat er helemaal geen ‘kritische’ klimaatwetenschappers zijn die er een eigen reconstructie tegenover zetten. Terwijl de ruwe gegevens voor iedereen beschikbaar zijn. Ze verzamelen is alleen wel een rotklus.

De grafieken zijn niet werkelijk onafhankelijk, gaat de schrijver verder, omdat ze grotendeels gebaseerd zijn op één en dezelfdedatabank, die van het Global Historical Climatology Network. Nogal wonderlijke kritiek, want die databank probeert de resultaten van zo veel mogelijk meetstations uit de hele wereld samen te brengen. Het zou eerder zorgelijk zijn als reconstructies van het globale temperatuurverloop níet voor een groot deel op dezelfde gegevens zouden berusten.

Verdwenen meetstations
‘Waar zijn alle weerstations gebleven?’, vraagt Crok zich in een tussenkop af (p. 50). Helaas geeft hij het antwoord niet. Ja, hij schrijft dat het aantal meetstations na 1990 ‘helemaal in elkaar stort’. In de jaren zeventig leverden bijna zesduizend stations data voor het netwerk, in 1990 duikelt dat naar tweeduizend, in 2005 verder naar twaalfhonderd. Waarom?

Klimaatsceptici en -ontkenners doen nogal eens alsof het weghalen van meetstations een truc van wetenschappers is geweest om te verhullen dat de aarde niet opwarmt, of zoiets. In werkelijkheid hadden ook zij liever meer dan minder metingen gehad. Maar de stations sneuvelden. Enerzijds omdat de Koude Oorlog was afgelopen, en veel militaire meetstations bij gebrek aan dreiging werden wegbezuinigd. Anderzijds omdat satellietmetingen de rol van landmetingen steeds meer overnamen. Maar die verklaring geeft Crok niet.

Wel schrijft hij: ‘Relatief veel stations op hogere breedtegraden (richting de polen) vielen af en ook relatief veel hoger gelegen weerstations. Er verdwenen dus relatief ‘koude’ stations.’ Het siert hem dat hij daar meteen aan toevoegt dat dit geen probleem hoeft te zijn, omdat de klimaatwetenschappers geen absolute temperatuur bepalen, maar veranderingen ten opzichte van een referentieperiode. Hij had er ook nog bij kunnen zeggen dat de temperatuur bij de polen juist sterker is gestegen dan elders, zodat door de vermindering van het aantal meetstations eerder een onderschatting van de opwarming dreigt dan een overschatting.

Vliegvelden
Een groot deel van hoofdstuk 2 van ‘De staat van het klimaat’ gaat over weerstations in de Verenigde Staten en wat daar allemaal mis mee zou zijn. Het is opvallend hoe veel vertrouwen Crok daarbij stelt in bloggers, met name ex-weerman Anthony Watts. Die stelt dat de meetstations bijna allemaal veel te hoge temperaturen aangeven, vooral omdat ze tegenwoordig te dicht bij bebouwing zouden staan. Met name op vliegvelden.

De bevindingen van Watts klinken zorgwekkend: ‘Van de onderzochte stations is 90 procent zo slecht gesitueerd dat dit volgens criteria van NOAA zelf moet resulteren in fouten van meer dan 1 graad Celsius. Bijna 70 procent van de stations valt zelfs in de categorie ‘fout groter dan 2 graden’.’ (p. 46) Zeer opmerkelijke claims, waarvan je zou verwachten dat Crok ze kritisch onderzoekt. Maar nee.

Toch gaat dit verhaal als een nachtkaars uit. Er is inmiddels eenwetenschappelijke vergelijking gedaan tussen een groot deel van de ‘goede’ en ‘slechte’ weerstations (volgens Watts), die aantoonde dat de ‘slechte’ stations de temperatuur niet overschatten, maar eerder licht onderschatten. Watts ziet het anders en zint op een tegenpublicatie, maar die laat inmiddels verdacht lang op zich wachten.

Zeewater
De wereldtemperatuur wordt natuurlijk niet alleen met landmetingen bepaald. Het zeewater is belangrijk, en daar zijn fouten mee gemaakt. Satellieten en weerballonnen spelen ook een belangrijke rol. Hier en daar is discussie mogelijk over de resultaten, en af en toe wordt er iets gecorrigeerd. Maar voor grote misstanden zijn geen serieuze aanwijzingen.

Wat Crok hier trouwens negeert, is dat er behalve temperatuurmetingen nog veel andere tekenen zijn van een drastische klimaatverandering. Planten bloeien vroeger, insecten komen eerder uit hun ei, steden zakken door grond die duizenden jaren bevroren was, om maar iets te noemen. Op het Antarctisch schiereiland en in Siberië is de opwarming veel uitgesprokener dan bijvoorbeeld in de VS.

En dat is belangrijk, want dat zijn de plaatsen waar veel ijs kan smelten en waar enorme methaanvoorraden in de bodem zitten, die bij opwarming kunnen vrijkomen. Waaraan Crok overigens geen woorden vuil maakt, terwijl dit probleem nu al speelt.

Elmar Veerman

Is deze opwarming uniek?

Er is meer dan die ene hockeystick.

Een blik op hoofdstuk 3.

Als je verder terugkijkt dan 150 jaar, hoe zit het dan met het klimaat?

Marcel Crok betoogt in hoofdstuk 3 van zijn boek ‘De staat van het klimaat’ dat er nog veel onduidelijk is, en dat het heel goed mogelijk is dat de wereld duizend jaar geleden warmer was dan nu. Hij richt zich bijna uitsluitend op zijn stokpaardje: de hockeystick-grafiek. Jammer genoeg kijkt hij niet nog wat verder terug.

Er zijn nauwelijks metingen van vóór 1850, dus moet de temperatuur op andere manieren gereconstrueerd worden, zo goed en zo kwaad als het gaat. Onder meer groeiringen van bomen, isotopen in koraal, ijskernen, boringen in zeebodems en stalactieten uit grotten geven aanwijzingen over de temperatuur ten tijde van hun vorming. Maar uiteraard alleen lokaal, en met een foutenmarge. Bovendien kun je al die gegevens niet zomaar optellen. Er komen statistische bewerkingen bij kijken.

Met die bewerkingen waren in de eerste versies van de grafiek dingen mis, waardoor de conclusies op losse schroeven kwamen te staan, schreef Crok in 2005 in een artikel voor NWT. Daarbij leunde hij sterk op het werk van twee ijverige klimaatsceptici, Stephen McIntyre en Ross McKitrick. Zij zijn ook voor dit boek belangrijke bronnen geweest.

Sleutelpositie
De belangrijkste maker van de hockeystickgrafiekMichael Mann, heeft ook een sleutelpositie in het IPCC, het klimaatpanel van de Verenigde Naties dat iedere vijf à zes jaar een rapport uitbrengt over de staat van het klimaat.

Hij was en is niet bepaald toeschietelijk als hij wordt bekritiseerd, en Crok ergert zich daar terecht aan.

Ook lijkt het er op dat verdedigers van de grafiek een streepje voor hadden bij het IPCC, terwijl kritiek er te gemakkelijk werd weggewuifd.

Dat is allemaal niet zo mooi. Maar het betekent niet dat de hockeystick voorgoed onderuitgehaald is, zoals Crok beweert.

—> Integendeel: er komen voortdurend gegevens bij, die een steeds gedetailleerder beeld opleveren van de temperatuur in de afgelopen duizend jaar. En dat beeld blijft bevestigen wat de oorspronkelijke grafiek liet zien: de wereld is al die tijd niet zo warm geweest als nu. Waarschijnlijk is de huidige wereldtemperatuur zelfs de hoogste in de afgelopen honderdduizend jaar.

De invloed van de zon
Een groot gemis in het boek van Marcel Crok is, dat hij bijna nergens verder terugkijkt dan tweeduizend jaar.

Alleen wanneer hij het heeft over de invloed van de zon, doet hij dat wel.

Het is regelmatig warmer geweest op aarde dan het de komende eeuwen zal worden, zelfs volgens de zwartste doemscenario’s van het IPCC.

Zowel aan deNoordpool als aan de Zuidpool was het ooit subtropisch, met watertemperaturen tot meer dan 30 graden Celsius. Dat gebeurde natuurlijk in tijden dat er nog geen mensen waren. Maar er was wel CO2. Heel veel CO2. Een plotselinge toename van dat gas leidde niet alleen tot een temperatuursprong, maar ook tot een verwoestende oceaanverzuring.

Is CO2 in onze tijd dus ook de grote boosdoener waarvoor het wordt aangezien?

Elmar Veerman

Komt het door CO2?

Effect van broeikasgas zou mee kunnen vallen.

Een blik op hoofdstuk 4.

Er wordt regelmatig te simpel gedacht en gepraat over het klimaat, alsof CO2 de enige factor is die voor opwarming zorgt. Als we onze CO2-uitstoot maar beperken, kunnen we ‘het klimaat redden’.

Wetenschappers weten wel beter. Andere broeikasgassen helpen ook mee aan de opwarming: met name methaan, stikstofoxiden,koelmiddelen en doodgewone waterdamp doen een flinke duit in het zakje. En dan is er nog de invloed van aerosolen, roetdeeltjes en wolken, die opwarming zowel kunnen versterken als verzwakken.

Het is dus complex.

In hoofdstuk 4 van zijn boek ‘De staat van het klimaat’ doet Marcel Crok alsof het IPCC en de klimaatonderhandelaars nauwelijks aandacht hebben voor iets anders dan CO2.

‘Klimaatbeleid is in de internationale onderhandelingen synoniem geworden aan CO2-beleid of koolstofbeleid’, schrijft hij op p. 19 (dus in hoofdstuk 1).

Dat is niet helemaal waar, al zou je het soms denken als je de krant leest.

Onderhandelaars rekenen met ‘CO2-equivalenten’ (CO2-eq), een woord dat in Crok’s hele boek niet voorkomt. Terwijl het heel belangrijk is. Het betekent dat het effect van andere broeikasgassen omgerekend wordt naar de hoeveelheid CO2 die hetzelfde effect zou hebben.

Maximaal twee graden
Het begrip leidt geregeld tot verwarring en dat is een ernstige zaak. Veel mensen, ook vooraanstaande politici, denken dat het IPCC beweert dat een concentratie van 450 ppm CO2 (ppm staat voor delen per miljoen) in de lucht tot maximaal twee graden opwarming zal leiden, in vergelijking met de tijd voor de industriële revolutie.

Ze gaan er dus van uit dat er nog ongeveer 60 ppm bij mag komen voor het zover is, want de huidige CO2-concentratie is zo’n 390 ppm. In werkelijkheid schat het IPCC dat 450 CO2-equivalent uiteindelijk tot die twee graden warmere wereld leidt.

Over de precieze waardes die je voor zo’n omrekening naar CO2-eq zou moeten gebruiken, valt te twisten, en ook over de vraag of het verkoelende effect van deeltjes luchtvervuiling en veranderd landgebruik hierin meetellen of niet. Tel je die effecten niet mee, dan was de stand volgens het IPCC in 2007 455 CO2-eq, dus al boven de veronderstelde tweegradengrens.

Maar het IPCC gaat ervan uit dat aerosolen – druppeltjes luchtvervuiling – de temperatuur drukken door zonlicht terug te stralen voordat die het aardoppervlak bereikt. Met die koeling komt de huidige broeikasdruk volgens het klimaatpanel uit op 375 CO2-eq, toevallig dus dicht bij de werkelijke CO2-concentratie. Dat verklaart misschien een deel van de verwarring hierover.

°

Minder verkoeling?
Uiteraard zijn er onzekerheden in deze berekeningen. Als het verkoelende effect van luchtvervuiling en/of veranderingen in landgebruik kleiner blijkt te zijn dan gedacht – en daar zijnaanwijzingen voor – dan is ook het opwarmende effect van de broeikasgassen overschat.

Dat Crok zich daarover opwindt, is terecht.

De laatste jaren lijkt het erop dat roet meer opwarming veroorzaakt dan verwacht, en aerosolen minder afkoeling.

Beide effecten laten minder ruimte voor opwarming door broeikasgassen. Misschien was het IPCC in 2007 dus te pessimistisch.

Het is alleen niet eerlijk om daar verontwaardigd over te doen, want deze onderzoeksresultaten dateren van na 2007.

Theoretisch zal een verdubbeling van de CO2-concentratie leiden tot ongeveer 1 graad opwarming op aarde, schrijft Crok terecht.

Dat is het directe effect, waarover geen serieuze discussie is.

Hij vermeldt ook dat er allerlei terugkoppelingen zijn, die zowel meer als minder opwarming kunnen veroorzaken.

Maar vervolgens doet hij alsof er heel weinig bekend is over die terugkoppelingen, en het nog helemaal de vraag is hoe hun effect zal uitpakken.  —-> In werkelijkheid is er redelijk solide kennis over sommige mechanismen. Zo houdt warmere lucht meer van het broeikasgas waterdamp vast, absorberen kale grond en ijsloos water meer zonnestraling dan besneeuwde oppervlakken en liggen er in bodems miljarden tonnen broeikasgas te wachten op ontdooiing.

°

Allemaal in de vingers
Voor Marcel Crok is dat kennelijk niet overtuigend genoeg. Hij schrijft: ‘Er zijn kortom nogal wat potentiële feedbacks aanwezig in het klimaat. Alleen als je die allemaal in de vingers hebt, kun je iets zeggen over het toekomstige verloop van het klimaat.’ (p. 110)

Dat is een boude bewering. Om niet te zeggen: klinkklare nonsens.

Het is alsof je zegt: ik ken mijn basissalaris en ik weet mijn vaste lasten, maar omdat ik niet al mijn uitgaven en bijverdiensten voor het komende jaar kan voorspellen, heb ik geen enkel idee wat mijn financiële situatie zal zijn in het komende jaar.

Crok wijst op enkele dwarse klimaatonderzoekers die vooral negatieve terugkoppelingen ontwaren in het klimaat, waardoor de opwarming dus gedempt zou worden. Hij zet dat af tegen klimaatmodellen van het IPCC, die voornamelijk uitgaan van positieve terugkoppeling door smeltend ijs, meer waterdamp in de lucht en extra wolken. Hij gaat daarbij voorbij aan het feit dat die klimaatmodellen het temperatuurverloop van de afgelopen eeuwen redelijk kunnen nabootsen, terwijl de critici daar nauwelijks iets tegenover stellen.

Nutteloze modellen
Bij de presentatie van zijn boek vroeg ik Marcel of hij vond dat klimaatmodellen nutteloos waren, omdat ze te weinig voorspellende waarde zouden hebben. Dat beaamde hij. Liever geen model dan een slecht model, was zijn stelling. Blijkbaar realiseert hij zich niet dat voorspellingen doen zónder model ook een model is, een heel primitief model.

En dan nog iets.

Uit paleoklimatologisch onderzoek blijkt keer op keer dat grote temperatuurstijgingen steeds samenvallen met verhogingen van de CO2-concentratie.

Sceptici beweren graag dat dit CO2 vrijkomt doordat het opwarmt, en niet andersom. Maar het is veel waarschijnlijker dat het beide kanten op werkt: meer CO2 maakt warmer, en meer warmte zorgt voor uitstoot van extra broeikasgas vanuit moerassen en de oceaan. Een domino-effect dus, waarmee het IPCC geen rekening houdt.

Voor Marcel Crok is deze cruciale kwestie het bespreken niet waard.

Elmar Veerman

Iets anders dan CO2?

Het is geen geheim dat er meer klimaatinvloeden zijn

Een blik op hoofdstuk 5.

In discussies over klimaat wordt CO2 meestal genoemd als de grote boosdoener, althans door mensen die de gevestigde wetenschap vertrouwen. In feite is de boodschap ingewikkelder: andere mechanismen dragen ook bij aan de opwarming, maar omdat CO2 duizenden jaren in de lucht blijft én de sterkste invloed heeft, staat dat gas met stip op één.

Volgens Marcel Crok is dat niet zo zeker. In hoofdstuk 5 van ‘De staat van het klimaat’ geeft hij een overzicht van alternatieve opvattingen. Want, zoals hij zelf schrijft (p. 130): ‘Waar het IPCC al twintig jaar dezelfde boodschap uitdraagt – het is CO2! – bestaat er onder de ‘twijfelaars’ een grote diversiteit aan opvattingen.’ De grove simplificatie daargelaten, legt hij daarmee wel de vinger op de zere plek. Al bedoelt hij dat vast niet zo.

Weinig bewijzen
Klimaatsceptici worden vooral verenigd door hun verzet tegen de meerderheidsopvatting, niet door hun eendrachtig gepresenteerde alternatief. Ze kunnen over het algemeen weinig bewijzen bij hun stellingen leveren, en komen vooral met onbewezen theoriën.

Crok schrijft dan dingen als ‘Er is nog een lange weg te gaan om de iris-hypothese aan te tonen en te bewijzen dat ditzelfde wolkenmechanisme de opwarming van de aarde door broeikasgassen afzwakt’ (p. 136), wat toch anders klinkt dan: in de wetenschappelijke literatuur is er tot nu toe vooral bewijs voor een opwarmend effect van wolken.

Bij de bespreking van de nieuwste zonnetheorie van Henrik Svensmark doet hij hetzelfde: ‘Bewijs voor de theorie is echter nog vrij zwak’. Vanwaar dat ‘nog’? Het bewijs is gewoon zwak, punt.

Als overzicht van mogelijke mechanismen die invloed hebben op het klimaat, terwijl ze nog slecht begrepen zijn, is dit hoofdstuk geslaagd. Want dat die bestaan, staat wel vast. Veranderende oceaanstromingen, zonnestraling, wolkenvorming, luchtverontreiniging en interacties tussen al die factoren, bijvoorbeeld. Het zijn trouwens lang niet altijd uitgesproken sceptici die hiermee op de proppen komen. Het is geen geheim dat ook andere klimaatwetenschappers op zoek zijn naar verklaringen voor de afvlakkende temperatuurcurve van de afgelopen tien jaar.

°

Periodieke opwarming 

°
Een van de interessantste theorieën wijst naar de zee. Er lijken cycli van tientallen jaren zijn, die zorgen voor periodieke wereldwijde opwarming en afkoeling: de Atlantic Multidecadal Oscillation (AMO) en de Pacific Decadal Oscillation (PDO). Het zou kunnen dat die cycli (deels) hebben gezorgd voor stagnatie van de opwarming tussen 1940 en 1970, en versnelde opwarming in de dertig jaar daarna. In de oceanen zit ruim duizend keer meer warmte opgeslagen dan in de atmosfeer, dus het ligt voor de hand dat een kleine verandering in het water grote gevolgen kan hebben in de lucht.

Als de oceaancycli de afgelopen eeuw voor klimaatschommelingen hebben gezorgd, en dat is misschien wel het belangrijkste punt van het hele boek, dan wordt de invloed van broeikasgassen waarschijnlijk overschat. Je moet dan namelijk niet kijken naar de opwarming sinds 1970, maar sinds 1940. En dan kom je uit op zo’n 0,6 graden in 70 jaar, dus minder dan 0,1 graad per decennium. Zou dit in hetzelfde tempo doorgaan, dan ziet de toekomst er beter uit dan in de meest optimistische voorspellingen van het IPCC.

Maar ja, dat staat allerminst vast.

De kennis over AMO en PDO staat nog in de kinderschoenen, en stelde ten tijde van het laatste IPCC-rapport nog minder voor. Bovendien is er in die tijd meer veranderd dan alleen de concentraties van broeikasgassen. Met name de invloed van luchtvervuiling is nog niet goed bekend – onzekerheid waaraan het IPCC wel wat meer ruchtbaarheid had mogen geven, trouwens.

De macht van de zon
En hoe zit het met de zon? In het verleden hebben veranderingen in zonneactiviteit waarschijnlijk geleid tot stevige klimaatschommelingen, zoals de Kleine IJstijd – hoewel nog niet duidelijk is in hoeverre dit een lokaal effecten waren, en ook niet hoe die koppeling eigenlijk werkt. Toch zijn er geen redenen om de zon de schuld te geven van de recente klimaatverandering.

Aan het eind van het hoofdstuk roert Crok nog een belangrijke kwestie aan: regionale klimaatverandering voorspellen is nog moeilijker dan globale, en klimaatmodellen geven dus geen keiharde voorspellingen —–> Dat klopt, maar het gaat ver om ze dan maar helemaal te negeren, zoals hij bepleit.

Overigens stelt Roger Pielke senior (overduidelijk één van Crok’s helden) voor om Nederland te wapenen tegen de ergste klimaatextremen uit het verleden, plus 10 of 20 procent. Dus niet alleen tegen hitte, maar ook tegen kou.

Elmar Veerman

Hoe erg is die opwarming?

Zuur voor de natuur, maar landbouw kan profiteren.

Een blik op hoofdstuk 6.

Marcel Crok schreef ‘De staat van het klimaat’ niet helemaal alleen. Een groot deel van het hoofdstuk ‘Is die opwarming echt zo desastreus?’ werd geschreven door Rypke Zeilmaker, een wetenschapsjournalist die zich graag tegendraads opstelt. Zo ook hier.

Hij probeert meer CO2 vooral neer te zetten als zegen voor de landbouw en de natuur.

Maar het eerste deel komt voor rekening van Crok. Hij neemt daarin nog eens de fouten onder de loep in deel twee van het IPCC-rapport uit 2007, dat over de toekomstige gevolgen van klimaatverandering gaat. Die loep is nogal gekleurd. Omdat ik al eerder over deze fouten schreef, ga ik dat nu niet nog een keer doen.

Voor één fout maak ik een uitzondering, namelijk de kwestie over schade door rampen. Crok stelt terecht aan de kaak dat het IPCC-rapport beweerde dat die schade sterker was toegenomen dan verwacht mocht worden op grond van economische ontwikkeling, terwijl dat niet klopt. Of dat een staaltje bewuste bangmakerij is, kan hij niet hardmaken, maar het lijkt er sterk op.

Oproepen tot verbetering

Dat er fouten zijn gemaakt bij het IPCC, staat als een paal boven water. Oproepen om het beter te doen, komen niet alleen van skeptici, maar bijvoorbeeld ook van de Inter  Academy Council, die er dit jaar een rapport over uitbracht met stevige aanbevelingen. In hoeverre die uitgevoerd gaan worden, is nog onduidelijk. IPCC-voorzitter Rajendra Pachauri zit in ieder geval nog steeds op zijn plek, en je hoeft geen klimaatscepticus te zijn om dat jammer te vinden.

°

Over stijging van de zeespiegel, voor Nederland van groot belang, ging het boek tot nu toe nog niet. Zeilmaker kijkt er wel naar, en richt om te beginnen zijn pijlen op onderzoeker Stefan Rahmstorf, die een sterkere stijging voorziet dan het IPCC. Verfrissend, want in de rest van het boek wordt het klimaatpanel vooral neergezet als uiterst pessimistisch. Overigens meldt de schrijver wel dat er kritiek is op het werk van Rahmstorf, maar geeft hij geen inhoudelijke argumenten om deze voorspellingen niet serieus te nemen. Dat deDeltacommissie dat wel doet, is hem desondanks een doorn in het oog.

Discutabele malariaclaim

Is malaria aan het oprukken doordat de wereld warmer is geworden? Het IPCC heeft dat herhaaldelijk beweerd, en Zeilmaker stelt terecht dat dit erg discutabel is. —-> Feitelijk is er meer bewijs voor andere oorzaken, zoals bevolkingsgroei in malariagebieden.

Verdwijnt biodiversiteit door klimaatverandering?

Volgens het IPCC zal wereldwijd 20 tot 30 procent van de soorten een verhoogd risico op uitsterven lopen, wanneer de temperatuur meer dan twee à drie graden is gestegen. Een vrij voorzichtige formulering, maar voor Zeilmaker is dit al veel te ‘alarmistisch’.

Hij wijst erop dat dieren zowel hun gedrag als hun verblijfplaats kunnen aanpassen, en daarmee de gevolgen van klimaatverandering kunnen opvangen. Inderdaad houden onderzoekers daar vaak geen rekening mee.

Bij flinke opwarming zijn het vooral koudeminnende soorten die moeten wijken. Soms zullen ze uitsterven, omdat er bijvoorbeeld geen hoger en dus kouder plekje meer is op de berg waarop ze leven. Maar in andere gevallen kunnen ze best hun leefgebied verplaatsten. Mits ze niet omringd zijn door ongeschikte gebieden, wat steeds vaker zo is. Zeilmaker ‘vergeet’ daar rekening mee te houden.

Bomen kunnen niet vluchten
Voor planten, en met name bomen, zijn de directe gevaren nog groter. Zij kunnen niet vluchten voor hitte, droogte of vernatting. Dieren die sterk afhankelijk zijn van één of enkele plantensoorten, kunnen dus ook niet vluchten voor klimaatverandering. Dat vermeldt het boek niet.

Al met al kun je stellen dat het voorbarig is om klimaatverandering voor te stellen als bedreiging nummer één voor de biodiversiteit. Maar een stelling als ‘Voor veel soorten is opwarming zelfs gunstig’ (p. 207) kan de lezer zand in de ogen strooien. Uitbreiding van de ene soort gaat meestal ten koste van een of meer andere soorten.

Over planten schrijft Zeilmaker nog meer. Bij een verhoogde CO2-concentratie verbruiken ze minder water en groeien ze harder, en dat ziet hij als gunstig voor de natuur. Discutabel, want niet elke soort zal hier evenveel van profiteren. Doorgaans vind je de meeste biodiversiteit juist in schrale gebieden, niet op overbemeste grond. Hij gaat hier totaal aan voorbij.

Een zegen voor de landbouw?
Voor de landbouw is extra groei en meer droogtebestendigheid uiteraard wel een zegen. Hij heeft gelijk dat het IPCC erg pessimistisch is bij het inschatten van de toekomst van de boeren in de wereld. Lokale droogte kan problematisch zijn, maar is moeilijk te voorspellen. Het positieve effect van CO2 is een stuk robuuster.

En hoe zit het met de verzuring van de oceanen door het oplossen van extra CO2? Daarover komen veel doemverhalen de wereld in, maar de laatste tijd ook relativeringen. Sommige soorten algen en dieren met een kalkskelet blijken er goed tegen te kunnen. Maar het is te gemakkelijk om dit tot een non-probleem te verklaren, zoals Zeilmaker doet.

Hij vindt dat de pH-daling door CO2 er niet toe doet, omdat die binnen de natuurlijke variatie valt. Waarbij hij vergeet dat die natuurlijke variatie intussen ook blijft bestaan, zodat er wel degelijk grenzen kunnen worden overschreden.

Natuurlijke buffers
Ook mist hij een ander belangrijk punt. Hij stelt dat de oceaan vol zit met natuurlijke buffers, zoals kalk. Maar bij verzuring draait het vooral om het bovenste laagje water, waarin het meeste leven zit. Het CO2-gehalte stijgt daarin veel sneller dan in de rest, omdat het oceaanwater slecht mengt. En juist daar zijn weinig buffers. Hij heeft wel een punt wanneer hij stelt dat het zeeleven tijd krijgt om zich aan te passen aan verzuring, en er dus minder last van zal hebben dan bij plotselinge blootstelling in een laboratorium.

Ten slotte geldt ook voor plankton wat voor landplanten geldt: extra CO2 kan werken als meststof, die de algengroei kan stimuleren. Maar uiteraard alleen als er geen gebrek is aan andere voedingsstoffen. Dat vermeldt Zeilmaker wel, alleen vergeet hij erbij te zeggen dat dit gebrek er vrijwel altijd is, in de hele oceaan. CO2 beschouwen als ‘oceaanfertilisatie’, zoals hij doet, is dus misleidend.

Elmar Veerman

Is het IPCC te vertrouwen?

Klimaatpanel laat steken vallen, critici ook

Een blik op hoofdstuk 7.

‘Dit boek laat zien dat de hoofdconclusies voor het IPCC alleen overeind blijven staan door veel gepubliceerde kritiek te negeren of te bagatelliseren’, schrijft Marcel Crok in het voorlaatste hoofdstuk van zijn boek ‘De staat van het klimaat’. Dat is maar zeer ten dele waar. Wat niet wegneemt dat het internationale klimaatpanel steken heeft laten vallen.

Crok’s boek is een stuk eenzijdiger dan de rapporten van het IPCC. Toch maakt hij

 ‘De opwarming zelf wordt hoogstwaarschijnlijk overschat, de beweerde ‘uniekheid’ van de opwarming is niet hard te maken, en wat betreft de oorzaken heeft het IPCC opvallend weinig oog voor alternatieve verklaringen.’(p. 222) Die vermeende misstanden zijn volgens hem te wijten aan een verkeerde organisatie, waarin sceptische wetenschappers te weinig invloed hebben.

Hij heeft gelijk dat de werkwijze van het klimaatpanel eerlijker en transparanter moet worden, met minder macht voor een kleine groep mensen aan de top. Daarin staat hij niet alleen, maar hij was wel één van de eerste journalisten in Nederland die daarop hamerden.

Wat natuurlijk niet wil zeggen dat al zijn kritiek terecht is.

°

Overheden kiezen hoofdauteurs
Om een voorbeeld te noemen: ‘De voordracht van hoofdauteurs verloopt via nationale overheden. De meeste overheden in de wereld, ook in de Verenigde Staten, hebben al jaren een klimaatbeleid dat erop gericht is de uitstoot van broeikasgassen te verminderen. Wie uit hun land zullen ze voordragen als hoofdauteur, een onderzoeker die aanhanger is van de broeikashypothese, of een scepticus?’ (p. 238)

Wil Marcel Crok hier nu echt beweren dat overheden, inclusief de regering-Bush, doelbewust overdrijvers van het broeikaseffect naar voren schoven voor het IPCC, omdat ze zo graag strenge CO2-reducties wilden doorvoeren?

—>  In werkelijkheid stribbelen regeringen, zeker de Amerikaanse, voortdurend tegen en vinden ze de doelen de reducties die volgens het IPCC nodig zijn onmogelijk te halen.

Een kwestie van geloof
Iets anders is zijn bewering dat het al dan niet accepteren van de hoofdconclusie van het laatste IPCC-rapport – dat het merendeel van de opwarming sinds 1950 zeer waarschijnlijk veroorzaakt is door onze uitstoot van broeikasgassen – een kwestie van geloof is. Voor veel mensen zal dat zo zijn. Toch blijft het een stelling die de overgrote meerderheid van de klimaatwetenschappers onderschrijft, op grond van solide kennis.

Is het IPCC te vertrouwen?

Ja, in grote lijnen wel. Kritisch kijken blijft altijd nodig, maar dat geldt ook voor alternatieve klimaatscenario’s.

Zoals klimaatonderzoeker Mark Serreze tegen Crok zei: ‘Als je niet accepteert dat de recente opwarming door broeikasgassen komt, dan heb je een groot, groot probleem.’ Zelf voegt Crok daar nog aan toe (p. 230): Met andere woorden: sceptici, leg maar eens uit welke klimaatfactoren volgens jullie dan de recente opwarming veroorzaakt kunnen hebben.

°

Het is geen rechtszaak
Daar zit ‘m inderdaad de crux. We hebben het hier niet over een rechtszaak, waarbij de verdachte vrijuit gaat tenzij z’n schuld onomstotelijk bewezen is.

Het draait om de vraag: hoe veel risico willen we nemen met onze planeet?

Ongebreideld broeikasgassen blijven uitstoten omdat niet voor honderd procent vaststaat hoe veel schade dat veroorzaakt, is nogal extreem.

Toch is dat wel zo’n beetje waarvoor Crok uiteindelijk pleit, in zijn laatste hoofdstuk.

Elmar Veerman

CO2, hoe komen we er vanaf?

Effectief beleid is niet eenvoudig

Een blik op hoofdstuk 8

.

Marcel Crok is ervan overtuigd dat de meeste zorgen over klimaatverandering onterecht zijn. Het is zelfs niet uitgesloten dat het hele klimaatprobleem een schijnprobleem is, schrijft hij in het slothoofdstuk van ‘De staat van het klimaat’.

Tegelijk geeft hij toe dat niemand kan voorspellen hoe veel opwarming CO2 (de simplificatie is van hem) in de toekomst zal veroorzaken. Moeten we dus het zekere voor het onzekere nemen en zo snel mogelijk de uitstoot van broeikasgassen afbouwen?

Voor hij aan die vraag toekomt wil Crok eerst even uitleggen waarom hij het Kyoto-protocol een mislukking vindt, een aanpak die ‘totaal ongeschikt is om CO2-emissies naar beneden te krijgen’. Ideaal is het inderdaad niet, wat onderstreept wordt door omvangrijke fraude met emissierechten en de onbevredigend afgehandelde zaak van Chinese fabrieken die broeikasgassen produceerden om vervolgens te verdienen aan hun vernietiging.

°

Lage prijs

°
Toch slaat hij de plank hier mis. Hij gaat voorbij aan het feit dat er in de beginjaren sowieso weinig te verwachten is van een systeem waarin emissierechten worden verhandeld, maar later des te meer. De prijs van die emissierechten is nu nog te laag om veel uit te maken. Bij schaarste neemt hij echter snel toe, en dat zal ook de druk vergroten om die emissies te verlagen. Door handel gebeurt dat doorgaans op de goedkoopste manier. Dat zo’n ‘cap-and-trade’-systeem een ‘oneindig ingewikkelde boekhouding’ (p. 260) zou vergen, is een stevige overdrijving. Je zou hetzelfde kunnen zeggen van BTW.

Crok concludeert: ‘Kortom, praktisch gezien blijkt CO2-handel niet de juiste weg te zijn om CO2-emissies naar beneden te krijgen. Maar los van deze praktische tekortkomingen ligt er een fundamentele denkfout aan het huidige klimaatbeleid ten grondslag. En dat is dat CO2-beleid hetzelfde is als klimaatbeleid.’(p. 261)

De denkfout is hier van Marcel Crok zelf. Hij beklaagt zich nota bene enkele pagina’s daarvoor over de perverse prikkel die het Kyoto-protocol deed ontstaan rond het broeikasgas HFK-23. Hij weet dus dat de emissie handel niet beperkt is tot CO2, maar ook andere broeikasgassen omvat. In een nieuw verdrag zou dat kunnen worden uitgebreid, zodat ook roet eronder valt, en het in stand houden en/of aanplanten van bossen.

°

Geld voor onderzoek

°
Uiteindelijk is zo’n marktmechanisme waarschijnlijk goed in staat om de race naar betaalbare, schone energie te versnellen. Om de één of andere reden gelooft Crok daar niet in.

Hij wil liever dat overheden direct geld investeren in onderzoek om dit te bereiken, want dat zou veel minder kosten.

Opvallend is, dat Crok anderen er voortdurend van beschuldigt dat ze simplificeren. Het lijkt hem te ontgaan dat hij dit zelf voortdurend doet, met uitspraken als ‘het is zinloos en eindeloos inefficiënt om CO2 te zien als een magische knop waarmee je tal van processen op aarde zou kunnen aansturen.’

In publiciteitscampagnes wordt het af en toe zo voorgesteld, maar beleidsmakers weten echt wel beter.

Nee, voor Marcel Crok heeft het terugdringen van broeikasgassen geen prioriteit. We moeten ons gewoon aanpassen aan mogelijke klimaatverandering. Hij stelt: ‘Als de wereldleiders twintig jaar geleden massaal hadden gestemd voor adaptatie, dan waren we nu veel en veel verder geweest in onze ‘strijd’ tegen klimaatverandering’. ’ (p. 266)

Misschien begrijp ik hem verkeerd, maar ik zie de logica hier niet.Met alleen adaptatie hadden we helemaal niets gedaan tegen klimaatverandering, alleen tegen de gevolgen ervan. Gevolgen die minimaal even groot, maar waarschijnlijk nog iets groter zouden zijn dan zonder pogingen om de uitstoot van CO2 en andere broeikasgassen te verminderen.

°

Belasting aan de bron
Willen we toch beperkingen aan de CO2-uitstoot, dan zouden wevolgens sceptische deskundigen die Crok met klaarblijkelijke instemming citeert, eerder moeten denken aan een koolstofbelasting, die aan de bron van fossiele brandstoffen geheven zou moeten worden. De opbrengst zou naar de ontwikkeling van schone energie moeten gaan. Inderdaad, dat zou ook kunnen, al heeft het zijn eigen organisatorische problemen.

Het is onvermijdelijk dat de CO2-uitstoot nog decennialang zal blijven stijgen’, schrijft hij tegen het einde van het boek. ‘Dit boek heeft duidelijk proberen te maken dat het nog lang niet zeker is dat die CO2-toename forse opwarming tot gevolg zal hebben, laat staan dat het zal leiden tot een klimaatcatastrofe. Dat is goed nieuws, want er is tijd nodig om de energievoorziening revolutionair te veranderen. Die tijd zal dan wel goed benut moeten worden.’

Met zijn boek maakt Crok de kans daarop niet groter.

Op grond van schamel bewijs betogen dat het heus wel meevalt met de gevolgen van het verstoken van fossiele brandstoffen, zal eerder averechts werken.

Elmar Veerman

°

VERDERE    ” DISCUSSIES”   op  ALGEMENE PUBLIEKS- PODIA  ……

°

  I .-   De inbreng van het  JOURNAILLE 

http://www.wetenschap24.nl/nieuws/artikelen/2012/okt/Opwarming-al-16-jaar-gestopt.html

‘Opwarming al 16 jaar gestopt’

Nederlandse media praten misleidend stuk uit de Daily Mail na

  • DOOR: ELMAR VEERMAN   //16 oktober 2012
aarde & klimaat

Het is zwaar overdreven, die zogenaamde wereldwijde opwarming. Tenminste, volgens de Britse schandaalkrant Daily Mail. Veel Nederlandse media namen het bericht over dat de opwarming van de aarde al zestien jaar zou stilstaan. Maar dat is niet waar.

Decoratieve thermometer
© shar / sxc.hu

Global warming is 16 jaar geleden gestopt, toont stilletjes uitgebracht rapport van het Meteorologisch Instituut… en hier is de grafiek die het bewijst’, kopte de Britse krant Daily Mail afgelopen zondag.

In het stuk van David Rose staat een grafiek van de wereldtemperatuur, die begint in 1997. De kronkelige lijn gaat op en neer, en eindigt in 2012 zo ongeveer op dezelfde hoogte waar hij begon. Zestien jaar temperatuurmetingen, zonder enige opwarming.

*UPDATE: die grafiek deugt trouwens niet.*

De opwarming van de aarde staat al die tijd al stil, en de klimaatwetenschap probeert dat onder het tapijt te schuiven, is de strekking van het artikel.

°Waarna de focus verschuift naar de hoge extra kosten van groene energie die de Britse burger moet ophoesten.

°

Nederlandse media namen het bericht snel over, en deden er soms nog een schepje bovenop. De Telegraaf bijvoorbeeld: ‘Geleerden zijn het er niet over eens of er nu een definitief einde is gekomen aan de opwarming van de aarde.’ De internetversies van de Volkskrant, het AD en de Belgische krant De Morgen hadden ook een versie van het verhaal, met een verwijzing naar de Mail, maar hebben die inmiddels weer weggehaald – hoewel het soms toch nog te lezen is.

(Intermezzo )_____________________________________________________________________________________________

http://www.nieuwsblad.be/article/detail.aspx?articleid=DMF20121014_073

waaruit volgende  comments  

°—-> Als reisgids ga ik elk jaar naar Canada en Alaska,de gletsers smelten zienderogen, de noordpool is bijna weg en de NW doorvaart is open in de zomer.
Moeten jullie nog meer bewijzen hebben?

(antwoord )

—-> de doorvaart aan de noordpool was ook al ijsvrij op het einde van 19e eeuw. . Vergeet niet dat we nu (normaliter ) op het einde van het Holoceen zitten, en dat een nieuwe ijstijd  * achter de deur stond .                                                                                 —-> Maar de mens heeft dat verhinderd door de honderd jaar latere cumulerende antropogene opwarming als slaghoedje van een verandering van het globale klimaatsysteem met al haar versterkende terugkoppelings mechanismen : Maak je geen illusies de rampzalige gevolgen van een ijstijd zijn dus vermeden , maar de gevolgen van de opwarming zijn minstens even erg(althans voor een mensvriendelijke wereld ) …..

(*Overigens  proberen  veel klimaatsceptici   ons nog  steeds   te doen geloven dat “het afgelopen is met de opwarming” en dat een “nieuwe ijstijd” voor de deur staat.   —-> http://www.zeeburgnieuws.nl/nieuws/kv_sceptici_014.html   )

—> Alle artikels die ‘het G(lobal) W(arming ) model onderuithalen’ zijn van een bedroevend niveau zoals bovenstaand (Daily Mail  en  belabberd  Nieuwsblad  doorslagje ervan  ) artikel en haar volkomen onbruikbare statistiek …..

(jan Modaal ) —->” de aarde warmt op , maar we zaten wel te bibberen in de winter van 2012-2013 “

GW wil enkel zeggen dat de warmte inhoud van de globale aardse biosfeer stijgt.
-Het overgrote deel van die extra warmte wordt opgenomen door oceanen.
-Lokaal kan dit betekenen dat er zelfs een afkoeling waarneembaar is…

Maar plaatselijk “weer” is geen globaal klimaatsysteem —->
en dat  globaal klimaatsysteem is aan het veranderen
en merkbaar op enkele sleutelplaatsen : waaronder  de Polen  , de opschuiving van de tropische stromen gordels … de toenemende  exoten-invasies, de  verschuivingen van de boomgrens  , het smelten van de toendra’s    …… etc 

(*en dat is MISSCHIEN ook enigzins
aan het lokaal “weer ” te zien : dat nu meer dan  ooit  schommelt  tussen  extremere weer-types  en dito  overlast )

°

Daily Mail Statistiek ?

Warmt de aarde dan toch niet meer op?

……een soort van  (vooringenomen en gemanipuleerde )  data selectie   ?(* Met  (geselekteerde  maar onvoldoende (of zelfs gemanipuleerde )  gedeeltes  van  )   statististische  gegevens  kan je  alles” bewijzen” )

Wat een grap.

-Men begint net voor 1998 te meten, een jaar met een zeer sterke El Nino.
-Men stopt net na een paar kort op éénvolgende La Nina’s, een zeer kalme zon én een sterk toegenomen vervuiling door zwavel aerosolen.

…….en nog eens in detail gekeken :
De “daily mail ” mensen hebben trouwens zeer bewust de eerste maanden van 2012 ook nog meegenomen…
–>Tot april was een matig tot sterke la nina actief wat altijd zorgt voor lagere temperaturen wereldwijd. ( plaatselijk was dat  het zeer slechte voorjaar )
—> Een veel correctere studie is bijvoorbeeld deze , die de warmte inhoud van de aarde bestudeert zoals de recente van Nuccitelli.

Maakt u zich maar geen illusies.
De opwarming gaat verder en gaat ieder decennium sneller.
°Tsja  de klimaat wetenschappers   het natuurlijk weer beter   …… en  Jan Modaal heeft geen recht van spreken  …..en
uiteraard past dit argument   prima in een calimero kramp van de klimaatontkenners om te gaan jammeren dat er kritiek is op de hun welgevallige artikelen .

____________________________________________________________________________________________________________________

°

Slordig en misleidend


Deugde het verhaal dan niet? Dat kun je wel zeggen. Er staan slordigheden en misleidende passages in.

Er is bijvoorbeeld geen rapport uitgebracht dat is stilgehouden, er zijn slechts gegevens aan een database toegevoegd, zoals dat regelmatig gebeurt. En de kosten van groene energie zijn lang niet zo hoog als de berichten suggereren. Daar publiceert de Mail wel vaker misleidende berichten over.

Maar de hoofdvraag is natuurlijk of er inderdaad geen opwarming te zien was, de afgelopen zestien jaar.

Het Britse Met Office (zeg maar het equivalent van ons KNMI) bestrijdt dat. Het warmde 0,03 graden per tien jaar op, zegt het instituut – maar in grote lijnen klopt het wel, want dat is bijna niets.

De atmosfeer warmde sinds 1997 dus inderdaad nauwelijks op. En dat is echt iets anders dan klimaatmodellen hadden voorspeld.

Alleen mag je daaruit beslist niet de conclusie trekken dat de aarde niet verder is opgewarmd.

De zeeën werden namelijk wél gestaag warmer, en er smolt ook flink wat ijs.

Maar vooral die warmere zee is van belang. De temperatuur van water omhoog brengen kost namelijk veel meer energie dan het opwarmen van lucht, en er is gigantisch veel water op aarde. Van de extra warmte die het systeem aarde opneemt, gaat het leeuwendeel in zee zitten.

Dit is berekend voor de periode 1993-2003. De zee nam toen 93,4 procent van de extra energie op, de atmosfeer maar 2,3 procent.

Het zegt dus niet zo veel als de lucht in een periode van zestien jaar geen opwarming laat zien, als de oceanen in dezelfde tijd wel warmer werden. En dat deden ze, kijk maar naar onderstaande grafiek, afkomstig uit dit wetenschappelijke commentaar.

Ocean Heat Content
© Nuccitelli et al.
De warmte-inhoud van de oceanen is sinds 1997 verder gegaan met stijgen.

°

Het is duidelijk dat het zeewater dus wel degelijk is doorgegaan met de opname van warmte. Wat trouwens ook te zien is aan de zeespiegel, die tegenwoordig met satellieten in de gaten wordt gehouden. Die steeg gewoon door, voornamelijk doordat water uitzet als het warmer wordt.

Maar toch: klimaatmodellen hadden de recente de stilstand van de atmosferische opwarming niet voorzien.

°

Betekent dit nu dat ze niet deugen?

Ook daarop valt heel wat af te dingen.

 De activiteit van de zon was bijvoorbeeld bijzonder laag, de afgelopen jaren, en dat heeft een licht verkoelend effect gehad. Hetgeen niemand had zien aankomen, want het begrip van de zon is nog heel beperkt.

De oceaan gedroeg zich ook anders dan verwacht. Een sterke El Niño, het fenomeen waarbij veel hitte uit zee de lucht ingaat, is tot nu toe merkwaardig lang uitgebleven.

Ook niet goed in de modellen meegenomen was de enorme groei van vooral de Chinese industrie, die veelal op energie uit steenkool draait. De verbranding van al die kolen zorgde niet alleen voor opwarmende CO2-uitstoot, maar ook voor aerosolen, kleine deeltjes die licht weerkaatsen en zo op korte termijn voor verkoeling zorgen. Ook vulkaanuitbarstingen droegen daaraan bij.

°

Korte termijn


Deze verkoelende mechanismen werken alle drie op de korte termijn. De zon zal weer actiever worden, er komt onvermijdelijk een keer een flinke El Niño-periode aan en aerosolen uit vuile kolencentrales en vulkanen blijven maar kort in de lucht, dus als vulkanen zich even koest houden en de industrie schoner wordt, valt die koeling weg.

Wat gebeurt er met de temperatuurgrafiek als je de verkoelende invloeden van de inactieve zon, de ontbrekende El Niño-invloed en de extra aerosolen wegrekent?

Dat is vorig jaar beproefd door klimaatwetenschappers Grant Foster en Stefan Rahmstorf. Dit is het resultaat:

Aangepaste Temperatuurgrafiek
© Foster & Rahmstorf / Environmental Research Letters
De gemiddelde temperatuur op aarde, berekend door verschillende onderzoeksgroepen en gecorrigeerd voor bekende kortdurende verkoeling door aerosolen, de zwakke zon en het afwijkende oceaangedrag.

°

Kortom:

de opwarming van de lucht heeft even stilgestaan, maar dat ‘plafond aan de opwarming’ is maar tijdelijk. De echte opwarming van de aarde is helaas gewoon doorgegaan, en zal binnenkort weer zijn tanden laten zien.

Hoewel dat de afgelopen jaren lokaal ook al is gebeurd: de extreme hitte en droogte in de Verenigde Staten en het grotendeels verdwijnen van het zee-ijs aan de Noordpool kunnen met grote waarschijnlijkheid worden toegeschreven aan door de mens veroorzaakte klimaatverandering.(2)

_

En de economische kosten van vergroening van de economie

° …..Die zijn op korte termijn groter dan doorgaan op de oude weg, dat staat vast.

—-> Maar op wat langere termijn wordt energie er goedkoper door én wordt een deel van de schade voorkomen die klimaatverandering aanricht. Investeringen lonen wat dat betreft overduidelijk.

—>Maar burgers voelen de pijn nu, en dat bevalt ze vaak niet.(3)

Kijk maar naar de honderden reacties die het misleidende stuk op de site vande Telegraaf opleverde. (A)

(A)

—> Jan modaal met 3 jaar mavo trekt daar zijn conclusie uit dat het weer de Groene maffia is die zijn portemonnee aan het leeg maken is.

Wil Nederland ooit over de streep getroken worden, dan moeten ook deze mensen overtuigd worden. Het zou goed zijn als de schrijver (Elmar Veenman ) of   welbespraakt klimaatdeskundige weerwoord  zouiden  geven in de populaire media als er weer eens zo’n onbehouwen klimaat sceptisch stukje geplaats wordt. Een weerwoord gewoon met argumenten

______jammer genoeg is iets dergelijks  misschien  tijdverspilling  ?  Net zoals  discussies met creationisten  en negationisten dat ook is

—>  In december 2012   weer een bericht in” De Telegraaf ” over klimaat opwarming.

De reacties warenweer tenenkrommend  

° In het kort komt het erop neer dat :

-het allemaal onzin is,                                                                                                                                                                                                                                   -dat de aarde in het verleden ook opwarmde                                                                                                                                                                                      – dat het eigenlijk  wel goed is met een hoger temperauurtje.

-Een quote van een reaguurder   op mijn reactie:

“De trend van 100 jaar (laat de opwarming zien )  ?                                                                                                                                                                             En de trend van zeg maar 100 miljoen jaar wat laat die zien?                                                                                                                                               Hou op en denk zelf eens een keertje na                                                                                                                                                                                            en geloof niet alles wat zogenaamde onderzoekers zeggen en zeker als ze gesponsord worden door bepaalde lobbyisten.”.

Het gebrek aan argumentatie in deze reactie is stuitend                                                                                                                                                               Dat mensen echt denken dat ze met 3 jaar mavo het beter weten dan wetenschappers die ervoor doorgeleerd hebben, het stemt mij allemaal niet vrolijk.

°

(B) (klimaatscepticus )  “opwarming  Ja  ….. en   ?  ” 

(  )  :  (Elmar Veenman ) —->   Als je het niet erg vindt als deze eeuw driekwart van de diersoorten uitsterft, ecosystemen zoals koraalriffen, regenwouden en zee-ijs worden weggevaagd, orkanen in kracht toenemen en de zeespiegel met ongeveer een meter stijgt, dan kun je rustig je schouders ophalen.

—-> Het waterniveau blijft bij het smelten van (drijvend) ijs (= de noordelijke ijszeeen = arctische zee )gelijk dankzij de wet van Archimedes.Landijs ( Groenland , Antarctica , gletchers  ... is natuurlijk iets anders  ) Zie voor een uitleg

http://www.goeievraag.nl/vraag…

Als het landijs (zuidpool) betreft dan stijgt de zeespiegel (logisch), als het zeeijs betreft (noordpool) dan niet.

Het smelten van zeeijs heeft geen directe gevolgen voor de zeespiegel, zo leert ons de Wet van Archimedes. Drijvend zeeijs verplaatst net zoveel water als het eigen gewicht. Als zeeijs smelt, wordt het verplaatste water vervangen door smeltwater.

Hoe werkt dat dan precies?

De wet luidt:
“Een in een vloeistof gedompeld lichaam ondervindt een opwaartse kracht die gelijk is aan het gewicht van de verplaatste vloeistof”. Als bewezen wordt dat het volume van het verplaatste zeewater gelijk is aan het volume van het gesmolten ijsblok, dan zal het zeewaterniveau niet stijgen.
Bij een drijvend ijsblokje is er evenwicht: het gewicht van het ijsblokje is gelijk aan het gewicht van de verplaatste vloeistof.
Het gewicht van het ijsblokje bedraagt: Volume ijsblok x s.m. ijs in kg.

Het gewicht van de verplaatste vloeistof bedraagt: Volume verplaatst zeewater x s.m water in kg.

Hieruit volgt;

Volume ijsblok x s.m. ijs = Volume verplaatst zeewater x s.m water.
Als het ijsblokje smelt blijft de massa behouden.

De massa van het ijsblokje is: Volume ijsblok x s.m. ijs.

Door het smelten verandert de dichtheid tot de s.m. van het zeewater en neemt het volume van het smeltend ijs af. Het nieuwe volume bedraagt: Vol. gesmolten ijsblok = Vol ijsblokje x s.m..ijs : s.m.water. Maar dat is precies gelijk aan Vol. verplaatste zeewater !

Dus past het smeltwater precies in het volume dat door het ijsblokje verplaatst werd. Een moeilijkheid bij de bovengenoemde formulering van de Wet van Archimedes is vaak de betekenis van de term “verplaatste vloeistof”. Hiermee bedoelt men het volume onder de vloeistofspiegel dat door het gedeeltelijk ondergedompelde lichaam ingenomen.

Als je de proef probeert uit te voeren, zul je merken dat het water vroeger of later even zakt en stijgt. Dat komt omdat water tussen 0 en 4 graden Celsius krimpt, en daarboven uitzet.

De bovenstaande redenering geldt dus alleen bij constante temperatuur.

°

( C)

Elmar, het eerste deel van je stuk vind ik best goed en het is heel relevant dat je verwijst naar de Ocean Heat Content.

Helaas sla je in het tweede deel van je stuk zelf aan het speculeren en sla je daardoor de plank ook geregeld mis.
(1)Het is goed dat je constateert dat de modellen deze stagnatie van de temperatuur aan het oppervlak niet zagen aankomen. Maar de redenen die je geeft zijn hooguit balletjes die opgegooid zijn en geen sluitende verklaringen.

—–> Een veel fundamenteler probleem van de modellen is dat ze oceaanschommelingen als ENSO, PDO, AMO etc. nog altijd niet (goed) kunnen simuleren.

Aangezien de PDO en AMO schommelingen geven op multidecadale tijdschalen is de grote vraag in hoeverre de wereldwijde  temperatuurveranderingen daarmee te maken hebben. (4) 

Nu er ‘zo lang’ stagnatie is terwijl CO2 blijft stijgen komen die oceaanoscillaties meer in beeld (denk aan opmerkingen van Mojib Latif een paar jaar geleden). De vraag is dan echter ook welk deel van de opwarming tussen 1975 en 2000 toe te schrijven is aan dergelijke oscillaties.
Op het eind

(2)  sla je door als je zegt dat de extreme warmte in de VS hoogst waarschijnlijk het gevolg is van menselijke klimaatverandering.

—>Het SREX rapport van het IPCC was heel duidelijk over trends in en schade door extremen (orkanen, overstromingen, droogte): een duidelijke relatie met CO2 is er (nog) niet.

—->Natuurlijk zijn er onderzoekers die de verleiding van dit verband niet kunnen weerstaan (Hansen, Trenberth) maar dan is het aan jou om te melden dat je hier voor het gemak maar even afwijkt van het recente IPCC SREX-rapport.(5)

—-> Zoals Pielke Jr hier http://rogerpielkejr.blogspot…. schrijft is dat je goed recht zolang je dan maar wel stevig bewijs komt waarom IPCC ernaast zit.

Tenslotte schrijf je:

(3)”Maar burgers voelen de pijn nu, en dat bevalt ze vaak niet. Kijk maar naar de honderden reacties die het misleidende stuk op de site van de Telegraaf opleverde.”

—->  Ik denk dat het niet zozeer of zeker niet alleen de pijn is, maar meer een reactie op de eindeloze stroom doemberichten die de burger de afgelopen jaren over zich heen kreeg.

—-> Zowel wetenschap als media zijn daar mee schuldig aan. De burger is dat zat en voelt zich gesterkt door dit soort berichten dat de opwarming gestagneerd is (zonder uiteraard goed te kunnen inschatten of dat nu wel of niet waar is).

Marcel Crok

°

Antwoord van Elmar Veenman : 

(2)                                                                                                                                                                                                                                                                          —–>Een duidelijke relatie van de droogte van dit jaar en de VS, en die van 2010 in Rusland, is er wel met vreemd gedrag van de straalstroom. En dat vreemde gedrag wordt overtuigend toegeschreven aan de veranderende omstandigheden aan de Noordpool (warmer, minder zee-ijs). En die omstandigheden zijn te wijten aan de wereldwijde opwarming. Waarvoor de belangrijkste verklaring is: extra broeikasgassen, uitgestoten door menselijk handelen.

Het is een keten van oorzaak en gevolg waar natuurlijk onzekerheden inzitten, maar samen wel de meest waarschijnlijke verklaring voor al die weerrecords.

(3)
—->Wat de burger betreft: uiteraard is het niet leuk en ‘eindeloze stroom doemberichten‘ over je hen te krijgen. Zeker niet als die ook nog op waarheid berusten. Maar dat is geen reden om dan maar rooskleuriger vooruitzichten te schetsen. Overigens zijn juist de lezers van de Telegraaf voortdurend getrakteerd op verhalen waarin de ernst van de situatie wordt ontkend. Juist dat maakt ze wantrouwig, denk ik.

°

Andere  reacties op Marcel 

(4)

Die schommelingen over meerdere decennia lijken aan te geven dat hoe langer de tijdsperiode waarop gekeken wordt, hoe betrouwbaarder de daaruit blijkende opwarmingstrend……

—-> Wat betreft de oceanen zijn er voor langer geleden minder temperatuurdata, maar de stijging van de zeespiegel geeft aan dat ook de oceanen al geruime tijd opwarmen. Ook de reconstructies voor het Arctisch zeeijs geven dat aan. Hoewel ik het me je eens ben dat de klimaatmodellen verbeterd kunnen en moeten worden, lijken ze de grote lijn toch al heel behoorlijk weer te geven. Naar mijn idee legt Marcel   de focus te veel op enkele bomen en verdwijnt daardoor het zicht op het bos.

(5)

Discussie over weerextremen tussen IPCC en Hansen/Trenberth                    //  Volgens Jim Hansen en collega’s ging de afgelopen jaren circa 8% van de extra warmte zitten in het smelten van ijs. Circa 88% zat in opwarming van de oceanen en de resterende 4% in opwarming van atmosfeer en land:
http://www.giss.nasa.gov/resea…

Deze percentages fluctueren over langere perioden, waarbij Hansen cs verwachten dat een groeiend deel van de extra warmte gaat zitten in het smelten van ijs.

dinsdag 16 oktober 2012  Kennislink

Warmt de aarde nog wel op?

Een aantal kranten en websites  kwam  met het nieuws dat de aarde gestopt was met opwarmen.

‘Zie je wel!’, riepen de klimaatsceptici in koor. ‘Klinkklare onzin!’, twitterden anderen. Intussen bleef de geïnteresseerde lezer achter met de vragen. Hoe zit het nou eigenlijk?

door

Glacial_iceberg_in_argentina

Ilya Haykinson, via Wikimedia Commons

Warmt de aarde niet meer op?

De afgelopen 16 jaar is de atmosfeer rond de aarde inderdaad nauwelijks opgewarmd. Gerekend van augustus 1997 tot augustus 2012 kom je uit op een gemiddelde opwarming van 0,003 °C per jaar, terwijl het de 15 jaar daarvoor ongeveer 10 keer sneller ging. Dit blijkt uit gegevens van het Met Office Hadley Centre, het Engelse zusje van het KNMI, op basis van continue temperatuurmetingen aan zowel het aard- als het zeeoppervlak. Dat de aarde gestopt is met opwarmen valt daaruit overigens niet te concluderen. Het klimaat is grillig, hoogstwaarschijnlijk hebben we hier te maken met een tijdelijke verstoring van de opwarmende trend.

En het Met Office gebruikt de beste gegevens die er zijn, mogen we aannemen?

Het zijn prima gegevens, maar er bestaan ook andere meetreeksen die weer op andere locaties gemeten zijn. Het KNMI gebruikt metingen van de NASA, en rekent vanaf januari 1997 en niet vanaf augustus. Hier komt men uit op een opwarming van 0,008 ºC per jaar sinds 1997. Ook dat is overigens een stuk lager dan het gemiddelde over de afgelopen 30 jaar.

Wat is El Niño ook alweer?

El Niño wordt veroorzaakt door abnormaal zwakke passaatwinden boven de Stille Oceaan. Deze zwakke wind is niet in staat om het warme water zoals gebruikelijk in de richting van Indonesië te drijven. Hierdoor kan het water in de centrale en oostelijke Stille Oceaan ter hoogte van de evenaar tot ruim vijf graden warmer worden.

Hoe komt dat dan?

De twee hoofdverdachten bij dit soort tijdelijke veranderingen van het klimaat zijn altijd weer dezelfden: El Niño en La Niña. Dit zijn verstoringen in de stroming en temperatuur van het oceaanwater: El Niño is een opeenhoping van relatief warm oceaanwater in de buurt van de evenaar, bij La Niña koelt de oceaan in dit gebied juist af.

In 1998 was door de sterkste El Niño van de eeuw de zeewatertemperatuur hoger dan normaal in grote delen van de wereld. Dit veroorzaakte een eenmalige piek in de wereldgemiddelde temperatuur. De afgelopen paar jaar was La Niña juist actief, waardoor de temperatuur weer wat lager lag dan je zou verwachten. Dit verklaart ongeveer de helft van het verschil tussen de langjarige trend en de trend over 1997-2011.

Opwarming-trend

De temperatuur van de atmosfeer boven land en zee, gemiddeld over de wereld, sinds 1880. Gegevens van GISS/NASA. Ta = afwijking van het gemiddelde in de periode 1951-1980. KNMI, de Bilt

En de andere helft?

Een klein deel kan verklaard worden uit de variatie in zonnevlekken. In 1997 bevonden we ons in een piek van de zonnevlekkencyclus, terwijl de zon de laatste paar jaren juist ongebruikelijk rustig was. Omdat dit echter slechts een klein verschil (van ongeveer 0.06%) geeft in de totale hoeveelheid zonnestraling die de aarde bereikt, kan het de luchttemperatuur op aarde met hooguit 0,001 tot 0,005ºC per jaar doen afnemen.

Over de rest van de afname in de opwarming wordt door wetenschappers nog volop gediscussieerd. Het zou te maken kunnen hebben met de luchtvervuiling boven Oost- en Zuid-Azië, met waterdamp in de stratosfeer, of met afkoeling van het oppervlaktewater rond Antarctica door het smelten van het landijs.

Hoe lang moet een verstoring duren om het als trend te kunnen beschouwen?

Het klimaatdebat is een tijdschaaldebat, schreef Kennislink al in een eerder artikel. Of de aarde opwarmt hangt er immers vanaf over hoeveel jaar je de verschillen bekijkt. De grilligheid van het klimaat zie je op de schaal van enkele jaren, voor een trend moet je tientallen jaren bekijken, is het idee. De 16 jaar waarin het nu nauwelijks warmer is geworden vallen een beetje tussen deze tijdschalen in, en kan dus naar voorkeur voor één van beide scenario´s worden gebruikt. Dat zweept de discussie dus lekker op ..

Creatief met trends

Soms geeft een trendlijn een vertekend beeld. Een valkuil (of truc – er wordt ook wel bewust gebruik van gemaakt) is het kiezen van een uitzonderlijk moment als startpunt van een meting, of het zover inzoomen op een grafiek dat het grote plaatje letterlijk uit beeld verdwijnt. Een bekend voorbeeld zijn de volgende twee figuren.

Skepticall

Temperatuurverloop volgens sceptici. skepticalscience.com

Realistsncdc

Temperatuurverloop volgens ‘realisten’. skepticalscience.com

Ook in het geval van de gegevens van Met Office maakt het wel iets uit welk startpunt je kiest. In augustus 1997 zaten we midden in een uitzonderlijk sterke El Niño, schrijft Met Office in een commentaar op zijn website. Daarmee kies je dus een relatief hoge temperatuur als startpunt. Als je vanaf 1999 gaat rekenen kom je al op een hogere opwarming uit – hoewel de afvlakking van de temperatuurcurve niet zomaar verdwijnt.

En was er ook geen warmte opgeslagen in de diepe zee?

De temperaturen dieper dan 700 meter worden pas sinds tien jaar redelijk gemeten, dus we hebben alleen van het ondiepere deel een lange reeks van betrouwbare gegevens. Ook hier leek de opwarming een paar jaar geleden gestopt te zijn: van 2003 t/m 2010 was er geen trend in deze reeks. Daarna warmde het water wel weer gewoon op.

Hoe gaat het nu verder?

Dat is de moeilijkste vraag om te beantwoorden. Er bestaan inmiddels een enorme hoeveelheid klimaatmodellen, die ontwikkeld zijn om de processen die het klimaat aansturen beter te begrijpen, en die om die reden ook elk de nadruk op verschillende processen leggen. Belangrijker nog is dat het klimaat in de toekomst afhankelijk is van factoren die zelf ook moeilijk te voorspellen zijn.

Luchtvervuiling met stofdeeltjes remt de opwarming bijvoorbeeld af, omdat deze het zonlicht tegenhouden. Met name in Zuid en Oost Azië is deze vervuiling de laatste tientallen jaren sterk toegenomen, maar hoe zal dat zich verder ontwikkelen? En hoe reageren dit soort stofdeeltjes bijvoorbeeld met de wolken? Het zijn dit soort onbekende factoren die ervoor zorgen dat klimaatmodellen vaak zeer uiteenlopende voorspellingen laten zien – en vaak ook sterk afwijken van de waarnemeningen tot nu toe.

De verwachting bij bijna alle klimaatwetenschappers is wel dat de opwarming zich gewoon doorzet. De grote vraag is vooral wat deze opwarming zelf weer teweeg gaat brengen – dus bijvoorbeeld wat de reactie zal zijn van wolken op de opwarming, en van de oceaan op het smelten van landijs van Groenland en Antarctica.

Lees meer:

Klimaatverandering is tijdschaaldiscussie (Kennislinkartikel)
Temperatuur daalt wereldwijd (Kennislinkartikel uit 2008)
´Opwarming al 16 jaar gestopt´ (Wetenschap24-artikel)

panel 2013

GIST

Gist2  <— Doc archief

°

Kernwoorden   

, , , , , , ,

De schimmels (Fungi) vormen een rijk in de supergroep van de Unikonta, naast de Dieren (Animalia) en de Amoebozoa. Schimmels zijn organismen die veelal eencellig zijn, maar meestal in lange schimmeldraden voorkomen.

Paddenstoelen zijn de meercellige vruchtlichamen van bepaalde schimmels.

Algemene kenmerken van schimmels zijn:

  • Een celwand
  • Een celkern
  • Een vacuole
  • Veel organellen, maar ‘géén’ bladgroenkorrels. Schimmels doen niet aan fotosynthese.

Gisten zijn de grote concurenten van de bacterieen … Ze ontwikkelden  evolutionair   bepaalde  antibacterieele middelen (–> waaronder de eerste natuurlijke antibiotica )

(*OPMERKING  : Overdreven   preventieve  behandelingen met  breed spectrum  antibiotica doden veel bacteria ( bijvoorbeeld in de darmflora )  ; er kunnen dus meer schimmmels gedijen op  en in het  lichaam van de patient   en  onder de overlevende bacterieen  kunnen  gemakkelijker  resistentere exemplaren   gaan  voorkomen …..)

– Gisten worden op hun beurt bedreigd door fungiciden  …..waaronder   vooral de bacterie   Bacillus subtilis , succesvol specigfieke verdedigingsmechanismen   heeft opgebouwd  ( trouwens ook andere  groepen organismen hebben fungicides ontwikkeld …waaronder ook   een  bepaalde schimmel  , Ulocladium oudemansii ,  specifieke concurenten onder de schimmels uitschakelt  ;.Daarnaast zijn allerlei  chemische middelen ontwikkeld door de mens  ….maar ook schimmels worden van langs om meer resistent tegen allerlei fungiciden en geneesmiddelen  ….Onderzoeker Paul Verweij noemt het ”zorgwekkend’’ dat er steeds meer resistente schimmels komen.

°

Wat zou een wereld zijn zonder schimmels?

Het zou bijvoorbeeld betekenen dat we geen kaas meer hebben.Of bier. Maar een belangrijkere functie is het recyclen van plantenresten in de bodem zodat andere planten weer iets hebben om op te groeien. Ook zitten er talloze schimmels in ons lijf. Je kan met behoorlijke zekerheid zeggen dat er zonder schimmels weinig leven op aarde mogelijk was.

°

 

http://www.nu.nl/gezondheid/3504836/nieuwe-resistente-schimmel-gevonden-in-huizen.html

Mensendarm zit vol goedaardige schimmels

8 juni 2012

– Darmen van zoogdieren zitten niet alleen barstensvol bacteriën, maar ook vol goedaardige schimmels.

Die schimmels zorgen er mogelijk zelfs voor dat schadelijke      schimmels (en  sommige bacterieen ?  )  geen kans krijgen om ontstekingsziekten te veroorzaken.

Dat schrijven onderzoekers van de Universiteit van California in Los Angeles en de Universiteit van Aberdeen in het Verenigd Koninkrijk, in een speciale editie van weekblad Science over ons darmmicrobioom. Dat zijn  alle micro-organismen in ons verteringsstelsel.

http://www.sciencemag.org/content/336/6086/1314.figures-only

 Ze toonden de schimmels aan in de darmen van ratten, cavia’s, varkens, honden en mensen. De gemeenschap van schimmels was niet eerder zo uitgebreid beschreven en de functie ervan helemaal niet.

In navolging van het microbioom hebben de onderzoekers deze schimmelkolonies mycobioom genoemd. Mycologie is een ander woord voor schimmelonderzoek.

Dikkedarmontsteking

Om de functie van de schimmels te bestuderen, schakelden de onderzoekers in muizen een eiwit uit dat een belangrijke rol speelt bij het onder controle houden van schimmels in de darm: Dectine-1.

Deze muizen bleken vatbaarder te worden voor colitis, dikkedarmontsteking.

Dectine-1 houdt normaal de wacht in de darm, waardoor de goede schimmels worden toegelaten en de slechte geweerd. Wanneer dit eiwit niet meer werkte, ging het muizenafweersysteem heftig te keer tegen alle schimmels, door een ontstekingsreactie op te wekken.

Wijkagent

Het eiwit lijkt als een soort wijkagent die goed weet wie hij wel en niet hard moet aanpakken. Wanneer die wegvalt en de gemoederen hoog oplopen moet de M.E. er wild op los slaan.

Mensen die in hun darmen door een genetische afwijking een slecht werkend Dectine-1 hebben, lopen ook een grote kans op darmontsteking, ontdekten de onderzoekers.

Of de ‘goede schimmels’ daadwerkelijk de slechte weren is nog niet helemaal duidelijk. Het zou ook kunnen dat Dectine-1 de kwade van de vriendelijke schimmels onderscheidt en die laatste groep met rust laat.

Door: NU.nl/Jop de Vrieze

tussen de 150  en  200 verschillende schimmels

24 mei 2013

Wetenschappers hebben ontdekt dat de voeten van mensen bijna tweehonderd verschillende schimmels bevatten.

Schimmels leven over het hele lichaam, maar de voeten zijn favoriet. Vooral op de hiel, onder teennagels en tussen de tenen. Dat melden Amerikaanse onderzoekers van het National Human Genome Research Institute in het tijdschrift Nature.

Monsters

Onschuldige schimmels leven van nature op de huid, maar kunnen een infectie veroorzaken als ze zich vermenigvuldigen. Bij het onderzoek werd het DNA in kaart gebracht van schimmels die waren afgenomen bij tien gezonde proefpersonen. Er werden monsters genomen van het hele lichaam: in en achter de oren, tussen de wenkbrauwen, rond de teennagels, tussen de tenen, op de rug, de onderarm, de borstkas, de handpalmen, de ellebogen, het achterhoofd en de neus.

Naast de voeten blijken ook de handpalm, de onderarm en de binnenkant van de elleboog verzamelplekken voor schimmels te zijn. Hier komen gemiddeld 18 tot 32 typen voor. Op het hoofd en de borstkas zijn relatief weinig schimmels te vinden, gemiddeld slechts twee tot tien.

“De gegevens van onze studie bieden voor het eerst basisgegevens over normale individuen”, aldus hoofdonderzoekster Julie Segre Segre op BBC News.

http://www.bbc.co.uk/news/health-22622689

Door: Gezondheidsnet

Fungal skin infections

  • Fungal infections are common and include athlete’s foot, ringworm and yeast infections
  • Athlete’s foot, also called Tinea pedis, is a very common fungal infection of the foot, causing peeling, redness, itching, burning, and sometimes blisters and sores
  • Fungal nail infections affect about three in every 100 people in the UK
  • The most common symptom of a fungal nail infection is the nail becoming thickened and discoloured. it can turn white, black, yellow or green.
OPMERKINGEN : 
  1.  Schimmels zijn een uitstekende afweer tegen  bepaalde  bacteriën.
  2. Op je voeten is een grote biodiversiteit aan schimmels waardoor één schimmel of bacterie niet kan gaan woekeren , wenselijk  . Een ontsteking door  één schimmel waarbij weefsel beschadigt kan dan moeilijk plaatsvinden.
  3. Hetzelfde afweermechanisme vind je ook met bacteriën op de huid , de darmen en de mond.
  4. Hou de  microbieele  biodiversiteit zo hoog mogelijk  … Teveel hygiene  en smetvrees  manieen    , veroorzaakt het uitblijven  of zelfs afbouwen   van verworven immuniteit 
Een kleine greep  uit de  Microbieele flora /—>  het zo genaamde   microbioom
°

http://en.wikipedia.org/wiki/Fungicide                                                                                                       http://nl.wikipedia.org/wiki/Fungicide

 

-Net zoals veel bacteria zijn ook veel gisten  experimenteele    modelorganismen geworden in  veel  laboratoria 

– ze hebben ook veel nieuwe inzichten geleverd in de   Genetica en  de moleculaire  evolutie-biologie …..

Voor eeuwig jong ?

13 september 2013   2

voor eeuwig jong

Voor eeuwig jong blijven: dat is toch onmogelijk? Niet voor de gist microbe Schizosaccharomyces pombe, , zo hebben wetenschappers van de universiteit van Bristol ontdekt. Elke keer als de microbe zich voortplant, verjongt deze zichzelf en zo blijft deze in essentie voor eeuwig jong.

Microben planten zich voort door zich te delen. Maar zelden delen ze zichzelf in twee identieke helften. Eerder onderzoek wees uit dat microben aan de ene helft al het oude, vaak kapotte celmateriaal meegeven, terwijl de andere helft het volledig functionele materiaal meekrijgt. Dat betekent dus dat microben net als mensen nageslacht produceren dat jonger is dan zijzelf: er is immers altijd een oudere helft (de ouder) en een jongere helft (het kind).

Andere aanpak
Maar er is een microbe die het – onder bepaalde omstandigheden – anders aanpakt.

Het gaat om de gistsoort  S. pombe: .

Wanneer S. pombe goed behandeld wordt, vermenigvuldigt deze zich – net als andere micro-organismen – door zichzelf in tweeën te delen.

Die twee helften delen echter alles eerlijk: dus zowel het oude als volledig functionerende celmateriaal wordt evenredig over de twee helften verdeeld.

“Aangezien beide cellen slechts de helft van het beschadigde materiaal krijgen, zijn ze eigenlijk jonger dan daarvoor (voor de deling, red.),” stelt onderzoeker Iva Tolic.

Dus elke keer dat S. pombe zich deelt, verjongt deze. Dat betekent dat de gistsoort aan de ouderdom kan ontsnappen, zolang deze zichzelf maar snel genoeg voortplant.

Slechte omstandigheden

Maar kan de gistsoort onder alle omstandigheden voor eeuwig jong blijven?

Nee, zo blijkt uit een tweede experiment. De onderzoekers stelden S. pombe bloot aan zware omstandigheden. De gistsoort kreeg te maken met ultraviolette straling en beschadigende chemische stofjes. Hierdoor groeiden de microben trager en konden ze zich niet snel genoeg voortplanten om voor altijd jong te blijven.

Zodra de microben met die zware omstandigheden te maken kregen, gingen ze zich namelijk voortplanten zoals andere microben dat doen: ze gaven hun ene helft al het oude, kapotte celmateriaal mee en de andere helft kreeg al het goed functionerende spul.

S. pombe wordt dus op dezelfde wijze als andere microben ouder, maar kan aan het verouderingsproces ontkomen als de omstandigheden gunstig zijn.

“Het is geweldig om te zien dat zelfs zulke simpele organismen er hele krachtige strategieën op nahouden om te kunnen overleven,” vindt onderzoeker Thilo Gross.

Bronmateriaal:
A microbe’s trick for staying young” – Bris.ac.uk
De foto bovenaan dit artikel is gemaakt door xx (cc via Flickr.com).

MODELORGANISME   // SCHIZOSACCHAROMYCES  POMBE

 

http://microbewiki.kenyon.edu/index.php/Schizosaccharomyces_pombe

http://www.bris.ac.uk/news/2013/9739.html

The yeast microbe called S. pombe

http://www.scientias.nl/microbe-ontdekt-eeuwig-jong-blijft/91996

http://en.wikipedia.org/wiki/Schizosaccharomyces_pombe

 

The yeast microbe called S. pombe

Schizosaccharomyces_pombe_tsentrosoom

Centrosome of S. pombe.

 

S Pombe yeast3a

“The fission yeast, Schizosaccharomyces pombe, a species which has proved a valuable model organism for research into the cell cycle and cancer (Photo courtesy of Mary Parker, Institute of Food Research)”.

MAX PLANCK  INSTITUTE

http://tuebingen.mpg.de/en/news-press/press-releases/detail/new-tasks-attributed-to-aurora-proteins-in-cell-division.html

Rasterelektonenmikroskopieaufnahme von sich teilenden Spalthefez

°

GEOLOGIE TREFWOORD E

         zie onder GEOLOGIE   —->  GEOLOGIE TREFWOORD 

°

Earthquake  

A series of elastic waves propagated in the earth, initiated where stress along a fault exceeds the elastic limitof the rock so that sudden movement occurs along the fault.

SeismogramNIU LogoNorth Illinois University

A seismogram from the March 11 Japanese earthquake recorded at the NIU seismic station in Davis Hall. – See more at: http://www.niutoday.info/2011/03/14/niu-seismic-station-detects-japanese-quake/#sthash.OGTFjUZi.dpuf

—>-beving (-en) 2 3  *Aardbeving ( earthquakes)   

  japan 2011

°

Ecology  : The study of relationships between organisms and their environments.

______________________________________________________________________________


Edele metalen = metalen, die in de natuur niet worden aangetast door oxydatie.

Het gewicht van edelstenen en  het edel metaal goud wordt uitgedrukt in karaat. Karaten waren de zaadjes van een Johannesbroodboom. Ze werden in het Midden-Oosten gebruikt voor het wegen van edelstenen.
Nu is 1 karaat = 0.2 gram.
In Engeland is 1 ounce = 20 pennyweight. 1 pennyweight = 24 grains. Volgens een wet van 1066 is een pennyweight het gewicht van 32 tarwekorrels, die midden uit de aar zijn geplukt.

_________________________________________________________________________________

Eembodem

°
Eerstelingen  / Bij een vast gesteente is de korrelgrootte de gemiddelde doorsnede van de mineraalkorrels. De korrelgroottewordt vastgesteld aan de grondmassa, waarin overigens soms flinke grote kristallen kunnen liggen.

Vb.fenokristen eerstelingen bij porfieren.  (overigens liggen deze grote(grofkorrelige )   fenokristen (= grote kristallen ) meestal in een fynkorrelige massa

°

Effluent
Eilandenbogen

°

Ejecta :  Rock fragments, glass, and other material thrown out of an impact crater or a volcano.

Ejecta (from the Latin: “things thrown”, singular “ejectum”) refers to particles ejected from an area. In volcanology, in particular, the term refers to particles that came out of a volcanic vent, traveled through the air or under water, and fell back on the ground surface or on the ocean floor.

Ejecta can consist of:

  1. Juvenile particles – (fragmented magma and free crystals)
  2. Cognate or accessory particles – older volcanic rocks from the same volcano
  3. Accidental particles – derived from the rocks under the volcano.

In planetary geology, this term includes the debris that is ejected during the formation of an impact crater,

Volcanic Ejecta

Volcano Ejecta
I was initially drawn to this rock by the folded and distorted lines around the edges.  As I looked at it closer and rotated it in the light I saw that it might be a geode.  The crystals are at the far left in the dark place.  I feel sure that the distortion of the lines was caused my heat and pressure.  The yellowish center may be lava.  That is why I think it was ejected from a volcano
Volcano Ejecta
As I looked closer, I saw the granularity in the “lava.”  And my attention was drawn to that dark area with crystals.
Volcano Ejecta
These crystals may not be diamonds but a diamond is one crystal which is ejected from a volcano.
Volcanic ejecta around Montana Colorado

Montana Colorado

°

Ejecta blanket   :      Rock material (crushed rock, large blocks, breccia, and dust) ejected from an impact crater or explosion   crater and deposited over the surrounding area.

Meteorite impact ejecta (left) compared with volcanic deposits (right) showing closely similar structures made of dust particles. The top two photos show accretionary lapilli in density current deposits, whereas bottom two photos show pellets that formed when dust in the atmosphere clumped together and simply fell onto the land surface.
Credit: From Branney and Brown 2011 (Journal of Geology 199, 275-292) 

http://www.livescience.com/30855-gas-blast-from-meteorite-strike-resembled-volcanic-eruption.html

http://en.wikipedia.org/wiki/Ejecta_blanket

A view of the south (shadowed) and west (sunlit) crater walls and floor from the rim. The crater is about 550 feet deep and is deeper than the surrounding plain outside the crater. Studies indicate that between 100 and 150 feet of post-impact material has washed into the enclosed crater.See the following image to know something of the size of the bolide that created the crater.

http://earthly-musings.blogspot.be/2010/12/ground-zero-hike-into-meteor-crater.html

°

Elastic deformation : Temporary deformation of a substance, after which the material returns to its original size and shape. Example: the bending of mica flakes.

°

Elastic limit :  The maximum stress that a given substance can withstand without undergoing permanent deformation either by solid flow or by rupture.

°

Elastic-rebound theory :  The theory that earthquakes result from energy released by faulting; the sudden release of stored strain creates earthquake waves.

°

Elementen

°
Elsterien   –> Begin deze eeuw benoemden Penck en Brückner vier glacialen van het Pleistoceen met namen van Zuid-Duitse riviertjes:

Günz,                Mindel,          Riss en Würm.                           (In Noord Europa zijn voor perioden met ijstijden namen in gebruik als:)

Elsterien,     Saalien en       Weichselien.

http://nl.wikipedia.org/wiki/Elsterien

Indeling van het Pleistoceen
Internationaal Noordwest Europa
Serie Sub-serie Etage Super-etage Etage Tijd (Ma)
Holoceen jonger
Pleistoceen Laat Tarantien (onbenoemd) WeichselienGlaciaal of Stadiaal 0,0115 – 0,116
Eemien 0,116 – 0,128
Midden Ionien SaalienGlaciaal of Stadiaal 0,128 – 0,238
Oostermeer 0,238 – 0,243
(onbenoemd)Glaciaal of Stadiaal 0,243 – 0,324
Belvédère 0,324 – 0,338
(onbenoemd)Glaciaal of Stadiaal 0,338 – 0,386
Holsteinien 0,386 – 0,418
ElsterienGlaciaal of Stadiaal 0,418 – 0,465
Cromerien diverse etages 0,465 – 0,850
Vroeg Calabrien
Bavelien diverse etages 0,85 – 1,07
Menapien diverse etages
Waalien diverse etages
Eburonien diverse etages
Gelasien Tiglien diverse etages 1,80 – 2,40
Pretiglien diverse etages 2,40 – 2,588
Plioceen Piacenzien Reuverien ouder

°
Eltvillertuf 2
Endemisch

°

End moraine : / Terminal moraine   :  A ridge of till that accumulates at the margin of a glacier.

form-moraine

Melting at a glacier margin causes the ice to thin, and ground-up rock debris carried in the base of the ice or dragged along beneath the glacier is deposited. When the ice margin remains in the same place for a relatively long time (tens to hundreds of years), enough debris flows to the glacier’s leading edge and piles up to form a large end moraine on the landscape.

http://crystal.isgs.uiuc.edu/maps-data-pub/publications/geobits/geobit2.shtml

What are end moraines made of?

end-moraine

The unsorted mixture of debris deposited by a glacier is called till. Most end moraines in Illinois are thick ridges of till. A ground moraine, the relatively flat, low-lying landscape across which the melting glacier retreated, consists of a thinner layer of till. Sheetlike deposits of sand and gravel, called outwash plains, were left behind by meltwater streams flowing away from the glacier.

During the Wisconsin glacial episode, a vast sheet of ice formed over most of Canada. Glaciers flowed away from the center of the ice sheet. The glacier that flowed through the Lake Michigan basin and into northeastern Illinois reached its southernmost extent at Shelbyville about 20,000 years ago.

bylot_island_moraine_large

End moraine of a piedmont glacier, Bylot Island, Canada The sharp-crested ridge of till end moraine) was pushed up at the ice margin during the glacier’s maximum advance, probably during the Little Ice Age.
Source: Natural Resources Canada. Unattributed photograph. Copyright Terrain Sciences Division, Geological Survey of Canada.

http://nsidc.org/cryosphere/glaciers/gallery/moraines.html

°
Endichnia

°
Endogene krachten

Endogene processen

°
Endorheïsche gebieden  Endorheische  gebieden = gebieden zonder afvloeiing naar zee. Het water verdwijnt hier alleen door verdamping.

http://en.wikipedia.org/wiki/Endorheic_basin

http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_endorheic_basins

Caspian Sea —>  vb Kaspische zeegebied  ….

°
Ensemble

°

ENTHALPIE   <  Enthalpie is warmte-inhoud (begrip uit de thermodynamica).

°

Entrenched meander  : A meander cut into the underlying rock as a result of regional uplift or lowering of the regional base level.

°
Eoceen 2

http://nl.wikipedia.org/wiki/Eoceen

eoceen

in MA

Eolian : Pertaining to wind.

Eolian environment  :The sedimentary environment of deserts, where sediment is transported and deposited primarily by wind. epicenter The area on the earth’s surface that lies directly above the focus of an earthquake.
Eolisch(e) 2 3 4 5
-ablatie
-corrasie
-transport

°
Epicentra

°
Epicentrum  <Een epicentrum is de plaats aan het aardoppervlak recht boven de aardbevingshaard.     Zie ook:  Hypocentrum

°
Epichnia
Epicontinentale bekkens
Epicontinentale zeeën 2
Epidermisplooiing
Epidootgroep

Epigenese
Epigenetisch dal
Epigenetische mineralen

Epigenetische rivier
Epilimnion
Epilithe
Epirogene meren
Epirogene verbuiging
Epirogenese 2 3 4 5 6
Epirogenetische opheffingen
Epixatie
Epizoair

Epoch   :  A division of geologic time; a subdivision of a period. Example: Pleistocene epoch.
Equisetophyta 2

Era
Eratheem

°

Eratosthenian period :

The period of lunar when large craters, the rays of which are no longer visible, such as Eratosthenes, were formed (from 3.1 billion to 0.8 billion years ago).

°

Eratosthenian system :The system of lunar rocks formed during the Eratosthenian period. It is older than the Copernican system but younger than the Imbrian system.

°
Erg

°  

Erosie :  ook wel afbraak genoemd, is het gecombineerde effect van alle processen die meewerken aan de afbraak van losse en vaste gesteenten. Hiertoe behoren o.a. verwering, transport, chemische en mechanische werking van stromend water en de mechanische werking van wind, ijs, enz.

Erosie 2 3
-achterwaartse
-basis 2
-breedte
-glaciale 

Snelheid  //Erosiesnelheid..Uit statistieken, gebaseerd op sediment-afvoer door rivieren bleek iets van 0,3 mm/jaar voor het Rhône-stroomgebied.De Alpen eroderen dus ongeveer even hard als ze groeien. In vlakke gebieden gaat stroomgebied -erosie véél langzamer. Voor  de Niger kom je uit op 0,05 mm/jaar:                                        http://ks360352.kimsufi.com/redbooks/a144/iahs_144_0285.pdf

De grond-erosie in de vlaktes van Australië gaan nog veel langzamer

-terrassen
-vlakte

Erosion  :The processes that loosen sediment and move it from one place to another on the earth’s surface. Agents of erosion include water, ice, wind, and gravity.

°

Erratic  : A large boulder carried by glacial ice to an area far removed from its point of origin.

http://history.alberta.ca/historicsites/

“The Big Rock” is the world’s largest known glacial erratic–rock transported far from its place of origin by glacial ice. Big Rock, also known as the Okotoks Erratic, is the largest rock in the Foothills Erratics Train, a group of rocks that were carried by ice along the mountain front and dropped as the glacier melted some 10,000 years ago.

Okotoks Erratic     Okotoks Erratic

Okotoks Erratic

°
Erratica

°

Ertsgangen
Ertswinning

___________________________________________________________________________________
Erupties

°

Escarpment  : A cliff or very steep slope.

Ancient cedars on escarpment cliff face. Photo: Fiona Reid

http://en.wikipedia.org/wiki/Escarpment

°

Esker:  A long, narrow, sinuous ridge of stratified glacial drift deposited by a stream flowing beneath a glacier in a tunnel or in a subglacial stream bed.

The Cap Sauer Esker (Illinois )

°
Estuaria

°

Een estuarium is een vaak min of meer trechtervormige monding van een rivier, die binnen het bereik der getijdestromingen ligt. Zie ook:–> Delta
Estuarium

Estuary : A bay at the mouth of a river formed by subsidence of the sand or by a rise in sea level. Fresh water from the river mixes with and dilutes seawater in an estuary.

°   Een etage is een eenheid binnen de chrono(= tijd)stratigrafische indeling. Zie ook:  Serie
Etage

_____________________________________________________________________________________________________

Eugeocline (plate tectonics)  :

geocline in which volcanism is associated with clastic sedimentation. Eugeoclines are usually associated with an island arc.                    An association of calcalkaline volcanics, greywackes, and shales. The word is now little used, unlike the contrasting term ‘miogeocline’.

Eugeosyncline  :geosyncline situated seaward from a continent and characterized by sediments deposited by turbidity currents and derived in part from a volcanic arc.

°

Eutroof

 

_________________________________________________________________________________________
Eustatische 2 3

Eustatic change of sea level: A worldwide rise or fall in sea level resulting from a change in the volume of water or the capacity of ocean basins.

 

_________________________________________________________________________________________

°Evaporieten zijn door indamping van zeewater of zoutmeren ontstane zoutafzettingen.

Boorkern van Rötzout © TNO-NITG
Zie ook: Halokinese   Zoutkussen   Zoutpijler
Evaporieten 2 3 4
-fossiele

_

Evaporite  : A rock composed of minerals derived from evaporation of mineralized water. Examples: rock salt, gypsum.               Evaporite: –> A rock formed by the evaporation of saline water, e.g. rock salt.

http://www.wisegeek.com/what-is-rock-salt.htm

http://en.wikipedia.org/wiki/Halite

_____________________________________________________________________________________________________
Evolutie 2 3

______________________________________________________________________________________________________
Exfoliatie 2

Exfoliation  : A weathering process by which concentric shells, slabs, sheets, or flakes are successively broken loose and stripped away from a rock mass.                                                                                                                                                                                         Exfoliation: A form of weathering where, due to expansion and contraction during varying thermal conditions, thin layers split away from rocks.

_____________________________________________________________________________________________________
Exichnia

__________________________________________________________________________________

Exogene processen 2
Exogeologie
Explosiekrater

ExposureBedrock not covered with soil or regolithoutcrop. extrusive rock A rock formed from a mass of magma that flowed out on the surface of the earth. Example: basalt.                                                                                                                                                     Exposure: An exposed area of in situ rock.

Extraterrestrische
Extrusiegesteente

 

Geologie trefwoord J

         zie onder GEOLOGIE   —->  GEOLOGIE TREFWOORD 

°

Jama’s     Open karstpijpen =jama’s  /  JAMA (servo kroatisch ) —> Een schoorsteenvormige pijp van /tot 100 meter lengte veroorzaakt door karstificatie en in de ondergrond uitmondend in een grottenstelsel

http://nl.wikipedia.org/wiki/Karstpijp

afb21.jpg
Een karstpijp of orgelpijp is een verticale koker gevormd in kalksteen.
De pijp ontstaat door karstverwering op zwakke plekken zoals diaklazen, breuken en dolines, en kan tot honderd meter diep worden.
Een actieve karstpijp wordt steeds breder en dieper.
Soms kan men niet meer spreken over een koker, maar is deze uitgegroeid tot een onregelmatige, brede en hoge ruimte, die via een gat in de plafond in verbinding staat met de buitenwereld.

stad

De Aven d’Orgnac is een van de belangrijkste karstpijpen van Europa. Je daalt tot 135m onder de grond in een uniek netwerk van stenen zalen

pa Gorges de l’Ardèche pa Ardèche

°
Jura 2

JURA         —>  http://www.mijnwoordenboek.nl/puzzelwoordenboek/JURA/1

Berggroep   / Bergketen  , Europees gebergte   ,Duits gebergte   , Frans-zwitsers gebergte   ,   Eiland bij Schotland/ Hebrideneiland           Frans wijngebied   http://wvw.frankdiekstra.nl/?page_id=3                                                                                                                                                              Frans departement   ,

 

 

1.-

http://nl.wikipedia.org/wiki/Jura_(gebergte)   –

De Jura is een gebergte aan weerszijden van de grens tussen Frankrijk en Zwitserland

http://www.digischool.nl/ak/onderbouw-vmbo/materiaal/begrip/b_frankr.htm                                                  http://www.digischool.nl/ak/onderbouw-vmbo/materiaal/begrip/b_landsc.htm                                                            http://www.encyclo.nl/lokaal/10536

 

Geologie van de Jura

De Jura, ten noordwesten van de Alpen, ligt tussen de Rhône-bocht ten westen van Chambéry in Frankrijk (zuiden), de Doubs (noordwesten) en de benedenloop van de Aare in Zwitserland (noordoosten). De Schwäbische Alb in Württemberg en de tot 657 m hoge Fränkische Alb (Frankische Jura) in Beieren, vormen een geologische voortzetting van het Jura plateau.
overzichtskaart 

Afbeelding

Samenstelling
De Jura stamt uit de middelste periode van het Mesozoïcum, tussen Trias en Krijt, met afzettingen van donkere en bruine mergels en wit kalksteen (dolomiet). Radiometrische datering geeft als ouderdom voor de Jura ca. 205 tot 135 miljoen jaar.
In Nederland komt het Lias slechts bij Winterswijk in enkele beekbeddingen aan de oppervlakte. In Zuid-België komen Lias en Dogger aan de oppervlakte aan de oostrand van het Parijse bekken. De Jurassische gesteenten zijn rijk aan planten- en dierenfossielen. De plantenwereld was goed ontwikkeld met nieuwe groepen van Varens en Naaktzadigen. De dierenwereld werd beheerst door reptielen (dinosauriërs); zij bevolkten in uiteenlopende vormen en afmetingen zowel land, zee als luchtruim. Beroemd is Archaeopteryx, de ‘oervogel’, die een schakel vormt tussen reptielen en moderne vogels (Teylersmuseum in Haarlem).

Afbeelding

Opbouw
De boogvormige gebergteketen scheidt zich in het zuiden af van de Alpen; verder noordelijk ligt het Molassebekken tussen Alpen en Jura. De stratigrafie bestaat van oud naar jong uit: Bontzandsteen, Muschelkalk, Keuper, Lias, Dogger, Malm, Krijt en plaatselijk Onder-Tertiair. Men onderscheidt twee gedeelten: de Keten-Jura en de Tafel-Jura. De Keten-Jura vormt het binnenste deel van de boog en is sterk geplooid. Deze plooien zijn vaak doorgebroken en opgeschoven met een beweging die naar het noordwesten gericht is. De Tafel-Jura is veel eenvoudiger geplooid, met brede, horizontaal liggende kruinen. De Keten-Jura is op de Tafel-Jura geschoven.

Plooiingsgebergte
De Jura is een goed voorbeeld van een plooiingsgebergte waar de plooiing niet diep in de ondergrond reikt: alleen het Tertiair en het Mesozoïcum zijn geplooid, terwijl het grondgebergte niet aan deze plooiing deelnam, ofschoon het wel aan breukvorming onderhevig is geweest. Een dergelijke oppervlakkige plooiing was mogelijk doordat vrijwel de gehele Mesozoïsche en Tertiaire formaties over de plastische zout- en gipslagen in de Muschelkalk gegleden zijn. Aan beide uiteinden van de Jura vindt men slechts enkele plooien, terwijl in het middengedeelte er wel tien tot vijftien voorkomen. Een ander belangrijk tektonisch verschijnsel zijn de horizontale verschuivingen, die scheef op de plooibundel staan. Breukvorming en plooiing staan met elkaar in direct verband. De plooiing vond plaats in het Plioceen. 

 

 

 

2.-Jura(departement/regio  )  is onderdeel van de regio Franche-Comté. Jura grenst aan de departementen Doubs, Haute-Saône, Côte-d`Or, Saône-et-Loire en Ain. Daarnaast grenst het aan het Zwitserse kanton Vaud. Het meest kenmerkende is natuurlijk het Juragebergte. De Jura is een gebergte aan weerszijden van de grens tussen Frankrijk en Zwitserland. Het is een oud gebergte  http://www.landenweb.net/jura                                                                                                                            http://www.reisgraag.nl/vakantie_frankrijk/jura/ 

3.-  Jura (eiland) – Wikipedia    nl.wikipedia.org/wiki/Jura_(eiland)

Jura (Schots-Gaelisch: Diùra) is een Brits eiland, onderdeel van de Binnen-Hebriden. Er wonen ongeveer 180 mensen. De hoofdplaats is Craighouse, waar 

http://en.wikipedia.org/wiki/Jura,_Scotland

4.-

Jura (periode) – Wikipedia     nl.wikipedia.org/wiki/Jura_(periode)               —> Het Jura is een periode in de geologie (en een systeem in de stratigrafie) die duurde van ongeveer 201,3 tot 145,0 miljoen jaar geleden (Ma). Het Jura is de 

Naamgeving en indeling – ‎Paleogeografie – ‎Gesteenten uit het Jura – ‎Leven

http://nl.wikipedia.org/wiki/Categorie:Jura_(tijdperk)

°

http://www.ucmp.berkeley.edu/mesozoic/jurassic/jurassic.php

GEOLOGISCHE  FORMATIE /Geologisch tijdperk  

Jura

Geologisch tijdperk vanaf 200 tot 146 miljoen jaar geleden.

Dit is de bloeitijd van de reptielen (dinosauriers), waarvan er tientallen soorten ontstonden. Ook onstonden vliegende dinosauriers zoals de Archaeopteryx Dit waren primitieve voorlopers van de vogels. Het aantal zoogdieren breidde zich uit en de eerste krokodillen verschenen. Opkomst van naaktzadige planten en uitbreiding van de hoeveelheid schaaldieren. Veel ammonietenKlik hier voor info ! en zee-egelsKlik hier voor info !.
De Jura is onder te verdelen in het Onder Jura (Toarciaan, Pliensbachiaan, Sinemuriaan, Hettangiaan), het Midden Jura of Dogger (Calloviaan, Bathoniaan, Bajociaan en Aaleniaan) en het Boven Jura of Malm (Tithonien, Kimmeridgiaan en Oxfordiaan).

Periode Epoch Etage Tijd (in Miljoen jaar) *
JURA Boven (Malm) Tithoniaan 146 – 151
Kimmeridgiaan 151 – 155
Oxfordiaan 155 – 161
Midden (Dogger) Calloviaan 161 – 165
Bathoniaan 165 – 168
Bajociaan 168 – 172
Aaleniaan 172 – 176
Onder (Lias) Toarciaan 176 – 183
Pliensbachiaan 183 – 190
Sinemuriaan 190 – 197
Hettangiaan 197 – 200

* Ouderdom is afgerond

Klik hier voor vindplaatsen uit dit tijdperk.

°

 INLEIDEND  OVERZICHT        Jura          http://www.prehistoriclife.nl/Jura.html

De aarde was in het Jura, 170 miljoen jaar geleden, veel warmer en minder gevarieerd dan tegenwoordig. Er waren gedurende het grootste deel van deze periode vermoedelijk geen ijskappen aan de polen en door het milde klimaat was de zeespiegel veel hoger. Hierdoor was er minder droog land, maar waren er uitgestrekte ondiepe zeeën die wemelden van het leven. Het reusachtige continent Pangea was langzaam aan het uiteenvallen en de bekende hedendaagse landmassa’s als Noord-Amerika en Eurazië kregen geleidelijk vorm. De noordelijke en zuidelijke Atlantische Oceaan openden zich, maar tegelijkertijd sloot de oude Tethyszee zich.

De periode van 206 miljoen jaar geleden tot 142 miljoen jaar geleden wordt het Jura genoemd. De periode is vernoemd naar gesteenten die zijn gevonden in het Jura-gebergte in westelijk Europa op de grens van Frankrijk en Zwitserland. Het Jura is bekend als ‘het tijdperk van de dinosauriërs‘, maar is tevens de periode waarin het mariene leven floreerde en de bloemplanten evolueerden. Hoewel sommige groepen geleden hadden onder de massa-extinctie aan het einde van het Trias, was de vormenrijkdom van planten en dieren halverwege het Jura weer op peil. Dit herstel was het begin van een lange periode van groei, die zou aanhouden tot het einde van het Mesozoïcum. In het Jura begon het supercontinent Pangea uiteen te vallen.

Gondwana verplaatste zich verder nar het zuiden, waardoor er een westelijke uitloper van de Tethyszee in de Panama-regio kon ontstaan. Laurazië (Noord-Amerika en Eurazië) werd gescheiden van Gondwana en de landverbinding tussen Noord- en Zuid-Amerika ging verloren. Het splijten begon langs een lijn waarlangs Noord-Amerika van Afrika zou loskomen.

Verspreid over het oppervlak van Pangea begonnen ondiepe zeeën te ontstaan. Hierdoor werd het klimaat vochtiger in het binnenland. Het laaggelegen land tussen Noord-Amerika en Afrika werd overstroomd. Tegen die tijd bestond Groot-Brittanië en een groot deel van het vasteland van Europa uit eilanden in een ondiepe zee. Deze veranderingen hadden grote gevolgen voor de ontwikkeling van verschillende milieus en de evolutie van dieren en planten op het noordelijk en zuidelijk halfrond. Omdat de scheiding van de continenten onvolledig was, leken de dinosauriërs van verschillende continenten echter nog steeds veel op elkaar. Zo zijn de reusachtige brachiosauriërs van Noord-Amerika en Afrika nagenoeg identiek, evenals een aantal kleinere, beweeglijkere planteneters. Toch kwamen er al enkele subtiele en merkwaardige verschillen voor. In Afrika leefde naast de brachiosauriërs de met grote stekels uitgeruste stegosauriër Kentrosaurus, die sterk afweek van de klassieke, met platen uitgeruste Stegosaurus die in dezelfde tijd in Noord-Amerika leefde.

De Chinese dinosauriërs begonnen ook af te wijken van de dinosauriërs elders in de wereld. Dit schijnt erop te wijzen dat China al vroeg geïsoleerd was van de gebeurtenissen elders. Aan het begin van deze periode daalden de aardse temperatuur en de vochtigheidsgraad. Na afloop van het Vroeg-Jura keerde deze trend zich om en aan het einde van de periode steeg de temperatuur snel. De zeespiegel fluctueerde maar steeg gemiddeld naar een hoger niveau dan in het Trias. Hierdoor werden de kustregio’s van de continenten langzaam overspoeld en ontwikkelden zich in het binnenland geleidelijk ondiepe binnenzeeën. Deze warme, zonovergoten wateren vormden een ideaal voortplantingsgebied voor een vormenrijk en complex marien leven. Vanaf het Vroeg-Jura vormden zich opnieuw grote riffen in de ondiepe zeeën. Het fytoplankton, microscopische plantachtige organismen die nog altijd de basis vormen van de meeste voedselketens in zee, evolueerde in twee nieuwe groepen die nog steeds het microleven in oceanen beheersen: de dinoflagellaten en het nanoplankton. Aan het einde van de periode gingen de beenvissen steeds meer op bekende soorten lijken. Ze werden bejaagd door de spectalaire zeemonsters van de Jurassische zeeën, de roofzuchtige ichthyosauriërs (‘vishagedissen’) en de plesiosauriërs (‘bijna’-hagedissen).

Op het land waren verschillende groepen Triassische reptielen uitgestorven. De zoogdieren gedijden, zij het in de schaduw, maar de synapsiden (oude verwanten van de zoogdieren) zijn in deze periode uitgestorven. De lucht werd steeds drukker omdat zich steeds meer soorten vliegende reptielen (pterosauriërs) ontwikkelden die verschillende ecologische nissen bezetten. In het Laat-Jura kregen deze pterosauriërs gezelschap van dinosauriërs die veren hadden en waarvan sommige konden vliegen: de evolutie van de vogels was begonnen.

Het landschap kreeg een ander aanzien doordat nieuwe planten evolueerden. De globale temperaturen daalden tot onder die aan het eind van het Trias en er viel veel meer regen, waardoor er weelderiger en uniform tropische omstandigheden heersten. Aan het begin van het Jura werden dezelfde typen planten aangetroffen als in het Laat-Trias, maar de zaadvarens die in Gondwana gedomineerd hadden, verdwenen geleidelijk en werden vervangen door palmvarens en naaldbomen, terwijl de bodem bedekt was met varens.

Tegenwoordig vindt men de gefossiliseerde zaadkegels van naaldbomen uit het Jura, nadat ze eerst door beken ver bij de moederboom vandaan zijn gevoerd. Sommige soorten naaldbomen produceren al sinds het Jura hars.

Insecten die in de hars gevangen raken blijven in de hars bewaard. De planten die zich in het zuidelijk deel van het noordelijke continent ontwikkelden schijnen zich ten koste van de andere planten verbreid te hebben.

De steenkoolvelden die gevormd werden door talrijke bomen, zijn een bewijs van de omvang en de dichtheid van de bossen in deze periode.

Een belangrijke gebeurtenis in het Jura was de ontwikkeling en de diversificatie van de hoogontwikkelde bloemplanten, de angiospermen, die de terrestrische vegetatie uiteindelijk zouden domineren.


DUITSLAND

http://en.wikipedia.org/wiki/Swabian_Jura

Baden wurtemberg

http://paleoelegance.com/the-holzmaden-shale

posidonia shale

http://dinosaurpalaeo.wordpress.com/2012/04/12/palaeontology-sg-1/

FRANKRIJK  :  

-de Boulonnais  ligt aan de kust ten zuiden van Calais aan de noord Franse kust. Er zitten veel fossielen in de verschillende sedimenten uit het Jura tijdperk. Op verschillende locaties aan de kust zijn fossielen te vinden:

http://www.geologie-info.com/articles.php?Article=geologie-boulonnais

cap griz nez

  • Wimereux / Pointe aux Oies Gelegen ten zuiden van Cap Gris Nez aan de kust. Er zijn hier bivalven, brachiopoden, gastropoden en houtresten uit het Jura tijdperk te vinden. In de lagen waar ook grindsteentjes zitten (grove zandsteen, de grote blokken op het strand) kunnen tandjes bevatten van vissen en reptielen. Soms kun je in de zandsteen wat grotere ammonieten aantreffen.

KaartgegevensKaartgegevens ©2013 Google Afbeeldingen ©2013 TerraMetrics
cap gris nez
-Syam  :  De heuvels van de Jura zijn voornamelijk opgebouwd uit kalksteen uit,  het Jura-tijdperk en deels uit het Krijt-tijdperk (ongeveer 210 tot 130 miljoen jaar geleden). Kalksteen wordt gevormd in ondiepe zeeën, na verkitting van mariene organismen die carbonaten bevatten.
Gorges  Du Tarn  ….De “Causses” zijn opgebouwd uit kalksteenlagen uit het Jura-tijdperk (208-144 miljoen jaar geleden). Het vóórkomen van kalksteen geeft aan dat dit gebied tijdens het Jura-tijdperk een zee was.Na het Jura-tijdperk werd het gebied door tektonische krachten opgeheven, waardoor een groot kalksteen-plateau ontstond. Hierna begonnen rivieren zich in het plateau in te snijden en vormden ze 400 m diepe canyons (“gorges” in het Frans) die het plateau in verschillende stukken, de “Causses”, verdeelden.
De 400 m diepe Gorges du Tarn  De rivier “de Tarn”, heeft  diepe “Gorges du Tarn”uitgesleten, waardoor het plateau werd verdeeld in de”Causse de Sauveterre” (rechts) en de “Causse Méjean” (links). Ongeveer 40 ondergrondse rivieren voegen zich vanuit de beide Causses in de Tarn

-In het Tarn gebied in het zuiden van Frankrijk is een vindplaats waar diverse fossielen kunnen worden gevonden in mergel afzettingen uit het Toarcien (onderdeel van het onder Jura tijdperk).

Net ten zuiden van Florac, in St-Laurent-de-Trèves is een zeer aardig curiosum te bezichtigen: op een klein plateau zijn tientallen voetafdrukken van dinosauriërs in de kalksteen bewaard gebleven. Deze zijn gratis te bezichtigen en de locatie is voorzien van duidelijke infopanelen. Welke soort de sporen heeft achtergelaten is niet bekend.

 GROOT  BRITTANIE  

Groot-Brittanië tijdens het Jura

°
Rotsen uit de Jura-periode leveren uitstekende bouwstenen en waardevol ijzererts op. Ze bevatten ook een grote verscheidenheid aan fossielen, waaronder de overblijfselen van monsterachtige reptielen.

De beroemde Engelse geoloog William Smith was de eerste die de rotsen uit de Jura-periode onderscheidde en ze in kaart bracht. Vele van de kleurrijke omschrijvende benamingen die hij in 1799 aan de rotsen gaf, worden nog steeds gebruikt.

In Engeland komen rotsen uit de Jura-Periode aan de oppervlakte in een brede gordel die zich uitstrekt van de kust in Dorset tot de kust van Noord-Yorkshire. Ze ‘duiken’ geleidelijk naar het oosten en ze zijn aanwezig onder latere rotsen in de meeste delen van Zuid- en Oost-Engeland.

Tegen het eind van de Trias-periode brak de zee, die tot dan ver naar het zuiden lag, door en overstroomde de vlakke woestijnen die toen de Britse eilanden bedekten. Aanvankelijk vormde het zoute water lagunes, waarin zich bezinksel vormde. De rotsen uit deze tijd zijn niet dik en ze bestaan uit grijze leisteen en een dunne laag kalksteen. Bovendien bevatten ze een beenderenlaag: waarschijnlijk van de reptielen die verdronken toen de zee het land binnendrong. Later veranderde de diepte van de zeebodem voortdurend. In diep water kon zich modder en klei afzetten, maar in het ondiepe water werden de bezinkseldeeltjes verstoord door de golfslag en daar bezonken alleen groter, zwaardere zandkorrels, waaruit later kalksteen ontstond.

De vroege Jura-periode wordt in Engeland ook wel Lias genoemd. De rotsen zijn van de soort die ontstaan in diep water en ze bevatten afwisselende lagen blauwe leisteen en dunne, onzuivere kalksteen. In deze rotsen zijn opzienbarende overblijfselen van ammonieten en reptielen gevonden, vooral in de klippen van Dorset.

De Lias-bodem vormt een gordel van goede landbouwgrond, die dwars door Engeland loopt. Tegen het eind van de Lias-periode werd de zee ondieper en kalksteen en bezinksel hoopte zich erin op, vooral in Zuid-Engeland. In het midden van de Jura-periode werd de zee steeds ondieper. In de heuvels van Cotswold vormt de dikke laag leisteen een steile wand, die uitziet over de Severn-vallei. De kalksteen is oöliet (van het Griekse oon = ei en lithos = steen; eiersteen) – opgebouwd uit talrijke kleine bolletjes die op de eieren van vissen lijken. Ieder ‘ei’ bestaat uit een kleine zandkorrel of een schelpdeeltje, dat voortbewogen werd over de bodem van de Jura-zee en overdekt werd met kalksteen dat zich in de warme zee vormde. Meer naar het zuiden, in Somerset en Dorset, zijn de Jura-rotsen gevormd van bezinksel uit dieper water. De laag kalksteen is dun en het modderige bezinksel deed meer glooiende heuvels dan steile hellingen ontstaan. In het noorden zijn de rotsen uit het midden van de Jura-periode zanderiger en in Northampton komt ijzersteen voor (dat vrij wordt gewonnen), maar de ‘Rug van Lincolnshire’ bestaat uit kalksteen. In het uiterste noorden van Yorkshire is er een opzienbarende verandering in het landschap. Rotsen uit het midden van de Jura-periode vormen er een kale barre heidevlakte en de heuvels van Cleveland. De rotsen bestaan voornamelijk uit zand, met dunne laagjes modder en steenkool. Hier was in het midden van de Jura-periode een delta, opgebouwd uit ruwe afzetting die werd aangevoerd van de omringende landmassa. De delta leek veel op die uit de Carboon-periode en had eveneens wouden, hoewel de bomen meer op die van tegenwoordig leken dan de bomen uit het Carboon. Er vond geen vorming van steenkool op grote schaal plaats.

In Schotland zijn nog enkele brokken van deltazandsteen bewaard gebleven. William Smith noemde de eerste rotsen uit de late Jura-periode Cornbrash. De dunne laag blauwe leisteen is onderbroken, waardoor een bodem vrijkwam die uitstekend geschikt was voor het verbouwen van graan. Het Cornbrash loopt van Dorset naar Noord-Yorkshire en aangezien het duidelijk is gevormd door zeebezinksel, met zeefossielen, is het aannemelijk dat de delta werd overstroomd. Een laag zand vormde de daarop volgende Kallaway-rotsen, maar toen werd de zee dieper (behalve in Yorkshire), want de volgende laag van Oxford-klei werd gevormd in diep water. Daarna werd de zee weer ondieper en de volgende laag van koraalrots bevat op de meeste plaatsen kalksteen of zand en tevens fossielen van koraalriffen. Daarna volgde de laatste diepwaterperiode uit de Jura-tijd, vertegenwoordigd door de dikke blauwe Kimmeridge-klei. Ten slotte werden de Portland-rotsen en de Purbeck-rotsen gevormd. Tegen deze tijd was het gebied waarin bezinksel werd afgezet ingekormpen tot een kleine baai, die Zuidoost-Engeland bedekte. De Portland-rotsen bestaan hoofdzakelijk uit dikke, oöliete kalksteen, bekend in de bouwwereld. De groeven in Portland en Dorset hebben een groot deel geleverd van stenen voor gebouwen in Londen. De Jura-periode begon met het binnendringen van de zee. De periode werd afgesloten met de terugdrijving van het zeewater naar het zuiden. De Purbeck-rotsen bestaan uit zoetwaterbezinksel en kalksteen met weinige zeebezinksel. Verrassend zijn de ‘vuilnis’-beddingen: fossiele bodem met boomstronken in de oorspronkelijke stand van hun groei.Noord-Amerika tijdens het Jura

De Jura-periode begon in Noord-Amerika met de voortzetting van de ontwikkeling uit de voorafgaande periode. Ten oosten van de rijzende gordel van hoogland verspreidde de zee zich in zuidelijke richting, toen de geosynclinale van de Rocky Mountains zich langzaam vormde. Een bepaalde zee, die tegenwoordig Sundance Sea wordt genoemd, strekte zich over het vasteland van Noord-Amerika uit naar het zuiden. In het westen scheidde deze zee de jonge Rocky Mountains van de rest van het continent in het oosten. Tijdens het verdere verloop van de Jura-periode kwam het land naar het oosten toe tot in het midden van North Dakota en naar het zuiden toe tot in New Mexico soms onder water te staan. Maar daarna trok de zee zich terug en de vroegere zeebedding werd vruchtbaar laagland, bedekt met weelderige plantengroei en doorsneden door talrijke traagstromende rivieren uit het hoogland in het westen. Deze verspreidden grote hoeveelheden slib en grind over het gebied, waardoor de huidige Morrison-formatie ontstond, die zich uitstrekt van Colorado in het oosten tot Utah in het westen en van New Mexico in het zuiden tot Montana in het noorden. Deze formatie, die hoofdzakelijk bestaat uit leisteen en zandsteen, is zelden meer dan 125 meter dik. Er komt echter een schitterende verzameling van landdieren en planten uit de Jura-periode in voor, waaronder zeventig exemplaren van dinosauriërs en vijfentwintig exemplaren van primitieve zoogdieren. De warme, vochtige streek van het laagland waar deze rotsen werden gevormd, had een grote verscheidenheid van dierlijk leven en de snelle afzetting van sediment door ontelbare kronkelende rivieren schiep uiterst gunstige omstandigheden voor het ontstaan van fossielen. Het is moeilijk de juiste ouderdom van de Morrison-formatie te bepalen, want de samenstelling van fossielen is er uniek voor Noord-Amerika. Door vergelijking met soortgelijke rotsen op andere vastelanden, neemt men aan dat ze uit de late Jura-periode stammen. In deze zelfde periode werd de daling van de bodem langs de Stille Oceaan, die in de Trias-periode was begonnen, voortgezet. De geosynclinale werd steeds dieper en er zette zich een grote hoeveelheid bezinksel in af, die werd aangevoerd door de rivieren uit het hoogland in het oosten. De aardbewegingen tussen de twee geosynclinalen, die het land reeds enigszins hadden doen rijzen in de voorafgaande periode, werden steeds heftiger. Dit leidde ten slotte tot een uitbarsting, waardoor een keten van plooiingsbergen ontstond die in de plaats kwam van hethoogland

.1Basford; pag. 96-100

2Dixon; pag. 24-27
7Palmer; pag. 32-33, 98-99

FOSSIELE VINDPLAATSEN   JURA 
Robelmont, België
Tontelange, België
Aichelberg, Duitsland
Ammelhofen, Duitsland
Bad Boll, Duitsland
Balingen, Duitsland
Bischberg, Duitsland
Buttenheim, Duitsland
Dotternhausen, Duitsland
Drügendorf, Duitsland
Geisingen, Duitsland
Gosheim, Duitsland
Gräfenberg, Duitsland
Holzmaden, Duitsland
Ludwag, Duitsland
Mistelgau, Duitsland
 
Pilgerndorf, Duitsland
Rohden, Duitsland
Rosenfeld, Duitsland
Sengenthal, Duitsland
Solnhofen, Duitsland
Wallücke, Duitsland
Wehrendorf, Duitsland
Wellendingen, Duitsland
 
Wilsum, Duitsland
Airvault, Frankrijk
Arromanches, Frankrijk
Belmont, Frankrijk
Borrèze, Frankrijk
Boussagues, Frankrijk
Caen, Frankrijk
Cap Gris Nez, Frankrijk
Florac, Frankrijk
La Motte Bourbon, Frankrijk
Landaville, Frankrijk
Lion-sur-Mer, Frankrijk
Lixhausen, Frankrijk
Mende, Frankrijk
Millau, Frankrijk
Naves, Frankrijk
Pointe du Chay, Frankrijk
Ravenoville Plage, Frankrijk
Saint-Maixent, Frankrijk
Thin le Moutier, Frankrijk
Trouville-sur-Mer, Frankrijk
Vaches Noires, Frankrijk
Vallon Pont d Arc, Frankrijk
Cromarty, Groot-Brittannië
Devon coast, Groot-Brittannië
Dorset coast, Groot-Brittannië
East Riding of Yorkshire coast, Groot-Brittannië
Helmsdale, Groot-Brittannië
Isle of Skye, Groot-Brittannië
Ketton, Groot-Brittannië
Melton Mowbray, Groot-Brittannië
North Yorkshire coast, Groot-Brittannië
Northern Ireland coast, Groot-Brittannië
Saltburn-by-the-Sea, Groot-Brittannië
Somerset coast, Groot-Brittannië
South Wales coast, Groot-Brittannië
Whitby, Groot-Brittannië
Tardos, Hongarije
Brouch, Luxemburg
Dudelange, Luxemburg
Haller, Luxemburg
Rumelange, Luxemburg
Tulear, Madagaskar
Beni Tajjite, Marokko
Oued Dades, Marokko
Twente, Nederland
Kali Gandaki, Nepal
Spitsbergen, Noorwegen
Hallein, Oostenrijk
Bałtów, Polen
Dzialoszyn, Polen
Faustianka, Polen
Malogoszcz, Polen
Zalas, Polen
Zawiercie, Polen
Agua de Madeiros, Portugal
Cabo Mondego, Portugal
Penela, Portugal
Peniche, Portugal
Praia Grande, Portugal
Sao Martinho do Porto, Portugal
Ulianovsk, Rusland
Ajdovscina, Slovenië
Albarracin, Spanje
Alcaine, Spanje
Mallorca, Spanje
Holderbank, Zwitserland
Liesberg, Zwitserland 

USA

Uiteraard was  de ontdekking  en de  studie  van de meeste   dinosauriers uit het jura , in het begin  een amerikaanse aangelegenheid …. De VS is dan ook rijk aan afzettingen uit het  mesozoicum ….

https://geoinfo.nmt.edu/tour/landmarks/ghost_ranch/home.html

chimney rock

View from Chimney Rock trail toward Chimney Rock. Js is basal Jurassic Summerville sandstones and Jt is Jurassic Todilto.

Ethiopia  : 

  • Blue Nile Gorge, Ethiopia: Come along on a fossil-hunting trip to Ethiopia with UCMP researchers and see the first dinosaur fossils found there.

°

JURASSIC    COAST  :

 http://www.jurassiccoasttrust.org/

A map of the Jurrassic Coast

http://nl.wikipedia.org/wiki/Jurassic_Coast

Broad-Bench-Jurassic-Coast-Dorset-England

Broad Bench Jurassic Coast Dorset England

Achtergrond zondag 18 augustus 2013 door

Kusterosie legt fossielen bloot

Twee eeuwen geleden werden de eerste complete reuzenreptielen gevonden aan de zuidkust van Engeland, zoals de ichthyosaurus en de plesiosaurus. Langs de Jurassic Coast worden nog steeds met regelmaat bijzondere vondsten gedaan, zoals grote schedels van de ichthyosaurus. De instabiele rotskust geeft voortdurend nieuwe fossiele schatten bloot.

De Britse zuidkust in de graafschappen Dorset en Devon is een waar fossielenmekka, met name in de wintermaanden als de regen en golven op het strand en de cliffs beuken.

“Dagelijks worden er fossielen van reuzenreptielen gevonden,” vertelt Paddy Howe, als geoloog werkzaam bij het Lyme Regis Museum. “Meestal zijn het kleine stukjes bot, hele schedels en grote delen zijn zeldzamer”.

Mary_anning_plesiosaurus

Tekening van een plesiosaurus door Mary Anning.In 1823 ontdekt zij de allereerste complete plesiosaurus. Wikimedia Commons

Primeur van complete reuzenreptielen

Twee eeuwen geleden vond het Engelse meisje Mary Anning de eerste (vrijwel) complete fossielen van reuzenreptielen uit het Mesozoïcum: de ichthyosaurus en de plesiosaurus.

Ook vond ze er de eerste Britse pterosauriër, een vliegend reptiel. Sinds de tijd van Anning is Lyme Regis uitgegroeid tot het fossielencentrum van de Engelse zuidkust. Zowel voor (amateur-)paleontologen als in fossielen geïnteresseerde toeristen is het een populaire plek. Behalve Engelsen komen er ook veel Duitsers en Nederlanders.

Maar de belangrijkste vondsten komen niet van wetenschappers of het grote publiek, maar van – meestal lokale – commerciële fossielenjagers.

In 2008 werd nog een anderhalve meter lange schedel van een ichthyosaurus gevonden, even ten oosten van Lyme Regis, die voor ca. 25.000 euro door het museum in Lyme Regis werd gekocht. Van recentere datum is een twee meter lange schedel van dezelfde soort: Temnodontosaurus platydon.

P8070416-detail

°

Een heel gepuzzel

“Alleen al rond Lyme Regis zijn ca. twaalf verschillende soorten van ichthyosauriërs gevonden,” vertelt Howe. “Voor de hele Jurassic Coast gaat het om een stuk of twintig soorten.” Ook wat de plesiosaurus betreft blijft het niet bij één soort. In Lyme Regis zijn drie soorten gevonden en langs de hele kust loopt het tegen de tien.

“Het is vaak een heel gepuzzel om de verschillende botjes van één exemplaar weer tot een geheel te maken,” vertelt Howe, en hij spreekt uit ervaring. In 2010 vond hij, ‘gewoon’ op het strand, bij laagwater, een botje van een plesiosaurus (Plesiosaurus dolichodeirus) dat uit de versteende kleimodder stak. De rest van het dier lag enkele meters verderop begraven.

Duria_antiquior

Dierenwereld in de vroege Jura, gebaseerd op de door Mary Anning gevonden fossielen. Volledige exemplaren zijn zeldzaam omdat de dode cadavers op de zeebodem meestal werden verscheurd door aaseters. Henry De La Beche

Vóór Darwin

Mary Anning vond niet alleen de allereerste complete fossielen van zeereptielen. In een tijd, nog vóór Darwin, waarin de meeste mensen – ook wetenschappers – dachten dat de aarde slechts enkele duizenden jaren oud was en evolutie een nieuw begrip was, maakte zij gedetailleerde tekeningen van haar vondsten.

Mary_anning

Mary Anning aan het werk. Wikimedia Commons/Henry De La Beche

Van de kleinste botjes wist ze de diersoort te achterhalen. Zo kwam Anning als autodidact – mede dankzij alle kennis die zij van haar vader kreeg – in aanraking met wetenschappers in een tijd waarin het zeer ongebruikelijk voor iemand van haar afkomst was om de in paleontologie geïnteresseerde en welgestelde heren uit de hogere kringen persoonlijk te leren kennen en haar kennis met hen te delen.

De 19e eeuwse afbeelding hiernaast suggereert ten onrechte dat Mary Anning al het werk alleen zou hebben gedaan. Soms huurde ze een groep arbeiders in uit de lokale steengroeven om de vaak grote en zware fossielen uit te graven en te transporteren. Howe hierover: “Twee jaar geleden hebben we Annings ichthyosaurus een jaar lang in Lyme Regis geëxposeerd, maar zelfs met een groep volwassen mannen kregen we het skelet nauwelijks de trap op getild”.

Golden_cap_from_charmouth_beach

Kust ten oosten van Lyme Regis met helemaal rechts Golden Cap, waar Anning veel fossielen vond. Als broodwinning verkocht zij haar vondsten. Deze zijn nu te bezichtigen in de vele natuurhistorische musea die Groot-Brittannië rijk is, waaronder het Natural History Museum in Londen. Wikimedia Commons/Kevin Walsh

Van Trias naar Krijt

Aan de hand van bepaalde soorten slangsterren uit de verzameling van Anning weten we nu dat ze ook verder naar het oosten op fossielenjacht is geweest. In 2001 kreeg de zuidkust van Devon en Dorset de status van Werelderfgoed, en wordt deze als Jurassic Coast onder de aandacht gebracht. Geologisch bestrijkt het echter veel meer tijden dan alleen de Jura; de 155 km lange kust loopt van het Trias in het westen (Orcombe Point) tot Old Harry Rocks uit het Krijt.

Lyme_regis_oosten

Kust tussen Lyme Regis en Charmouth waar Anning vaak moet hebben gezocht en waar nog steeds regelmatig fossiele zeereptielen tevoorschijn komen. De aardlagen zijn hier goed zichtbaar; het zijn 190 miljoen jaar oude sedimenten uit een modderige zee, destijds op 40 graden noorderbreedte. DigitalGlobe 2013

Snelle erosie

“Gemiddeld verdwijnt er hier één meter kust per jaar,” vertelt Howe. “De rotsen bestaan afwisselend uit kalksteen en schalies, een soort kleigesteente. Het zachtere schaliegesteente erodeert veel sneller dan kalksteen. Je kunt het zelfs met je nagels kapot drukken.” Het is dan ook dit schaliegesteente waaruit de meeste fossielen afkomstig zijn. Door de golven, vooral bij vloed en tijdens storm en regen, komen voortdurend nieuwe fossielen tevoorschijn. Toeristen zijn dan ook vrij hier fossielen te zoeken, al moeten ze bijzondere vondsten wel aan de autoriteiten rapporteren.

P8090641-detail2

Krijtrotsen in Dorset met helemaal rechts: Old Harry Rocks. Deze markeren het meest oostelijke en geologisch jongste deel van de Jurassic Coast. Dit spierwitte en in zowel letterlijk als figuurlijk opzicht schitterend witte gesteente bestaat volledig uit eencellige kalkorganismen, de Emiliania huxleyi. Annemieke van Roekel

Beitels en spijkers

“Van een afstand zien de 19de eeuwse fossielen er wel goed uit,” vertelt Howe. “Maar als je nauwkeurig kijkt valt dat behoorlijk tegen. De botten zijn soms zelfs met beitels en spijkers uit het gesteente gehaald. In die tijd gebruikten ze nog geen zure oplossing, zoals wij dat nu doen. Zo komt het fossiel langzaam vrij, zonder dat het beschadigd raakt.”

P8070423-detail

Een model van de Scelidosaurus Harrisoni. Annemieke van Roekel in Lyme Regis Museum

Maar de regio rond Lyme Regis is niet alleen bekend van de vele fossiele zeereptielen. Hier is ook de Scelidosaurus Harrisoni gevonden, een dinosauriër uit de vroege Jura die tot nu toe nog nergens anders ter wereld is gevonden.

Het zijn echter niet alleen wetenschappers en fossielenzoekers die zich laten inspireren door de Jurassic Coast. Ook kunstenaars worden er door aangetrokken. De overvloed aan (afdrukken van) fossielen in brokken gesteente en het feit dat je relatief vrij bent om ze ook mee te nemen, komt ook hen goed van pas.

P8070401-detail

Kunstenaars laten zich inspireren door grote keien met soms levensgrote afdrukken van ammonieten op het strand van Lyme Regis. Eén van de kunstenaars is Adrian Gray. Hij gebruikt een combinatie van zwaartekracht en wrijving om de rotsblokken op elkaar te laten balanceren. Het tijdelijke ‘kunstwerk’ kan minuten tot uren staan, totdat – meestal – de wind het precaire evenwicht verstoort. Annemieke van Roekel

Bronnen en meer lezen

http://www.ramireziblog.wordpress.com/fossielen/

In 2007 werd na vier jaar opnieuw de Jurassic Coast bezocht, met mooie resultaten:

Second Jurassic Coast Fossil Hunt 2007 (1) – Belemnites

Second Jurassic Coast Fossil Hunt 2007 (2) – Ammonites

Second Jurassic Coast Fossil Hunt 2007 (3) – Ichthyosaur

Second Jurassic Coast Fossil Hunt 2007 (4) – Leftovers

http://www.dorsetlife.co.uk/2012/03/the-geology-of-dorset-the-jurassic-rocks/

Portland Limestone forming Pulpit Rock at Portland Bill

Ammonite in Kimmeridge Clay, Brandy Bay

Kimmeridge Clay in Kimmeridge Bay

Lees verder

Opschudding over oude inktvissen

24 september 2012 · door Adiël Klompmaker

Dino’s met veren kwamen meer voor dan gedacht

6 juli 2012 · door Marlies ter Voorde

Uitsterving niet door methaanscheet?

30 mei 2012 · door Adiël Klompmaker

Wereldrecord opgeraapt: samenscholende fossiele kreeften

8 maart 2012 · door Adiël Klompmaker

Dino’s duiken dankzij buikveren

12 december 2011 · door Klara Elwenspoek

 

Jurassisch reliëf 2

 <Bepaalde  (  jonge )   geplooide structurele reliëfs

<Een plooiing kan zich voordoen diep onder het aardoppervlak, in het gehele gesteentepakket of alleen of hoofdzakelijk in de lagen dicht bij de oppervlakte. Een plooiing in de oppervlakkige lagen, die het reliëf en het landschap beïnvloedt, kan een epidermisplooiing zijn. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in de Jura.: Hier heeft zich een typisch ruggenreliëf gevormd door epidermisplooiingen.

<Ook  een reliëf, ontstaan onder invloed van actieve invloed van de tektoniek op het vooraf  bestaande  reliëf ( bijvoorbeeld  door   opheffing  en nieuwe gebergtevorming ) noemt wel eens een Jurassisch reliëf.

<  Jurassisch reliëf bezit  onder andere    geen epigenetische rivieren.( in het schoon vlaams: doorbraakrivier omdat die zich doorheen een harde laag heeft gewurmd),   

Een Jurassisch reliëf is een recente plooiing , waarbij  de  voornaamste aanwezige   rivier(en) vooral antecedent( bijvoorbeeld Rhein … Donau ) is /zijn  ( =  ze bestonden al voor deze   Jura  plooiing plaatsvond). Vermits het nog zo(relatief)  jong is heeft erosie nog maar weinig kans gehad dus zijn de heuvels de anticlines en de valleien de synclines. …..

Uiteraard is de (veronderstelde ? ) afwezigheid  van dergelijke epigenetische  rivieren niet het beslissende  hoofdkenmerk  bij het identificeren van dergelijk relief    ….

<   in oude  reliefs  zijn  heel duidelijk de zeer strikt rechtlijnige ketens  te zien  die toch wel doen aanvoelen dat er afwisselend harde en zachte lagen in het spel zijn die worden geërodeerd    : —>   in  een jurassisch ( = jong ) relief is de  strikte oplijning minder duidelijk. —->  Daar zijn nog veel meer onregelmatigheden te vinden die het gevolg zijn van actieve opheffing.      De bergen daar hebben nog niet de kans gehad om zich volledig te nivelleren opdat enkel de meer regelmatige oplijning van harde vs. zachte lagen tot uiting komen in de structuur

Juveniel                  jong ( in de geologie –> fossiel–>)  exemplaar van een organisme.

<In de geologie wordt het woord  ook  gebruikt als synoniem voor ‘nieuw gevormd’, zoals in ‘juveniel (grond)water’, ‘juveniel gesteente’ en ‘juveniel magma’ (zie bijvoorbeeld stollingsgesteente en palingenese).

Juveniel water     

<  Water dat ontstaat bij het uitkristalliseren van magma’s of dat diep in de korst bij hoge temperatuur en druk uit atmosferische zuurstof en waterstof uit het inwendige van de aarde gevormd.

<   water gevormd op grote diepte in de aardkorst, als gevolg van endogene processen (magmatische en thermometamorfe processen) en voor het eerst voorkomend aan of dichtbij het aardoppervlak.

http://www.encyclo.nl/lokaal/10880

<interstitieel water van dezelfde geologische ouderdom als de omringende rots of laag, dikwijls van slechte kwaliteit en niet geschikt voor normaal gebruik(bijv. als drink- of bedrijfswater, of als water voor de landbouw)

zie ook

http://www.nu.nl/wetenschap/3475792/oudste-water-wereld-ontdekt.html

http://www.nature.com/nature/journal/v497/n7449/full/nature12127.html

https://tsjok45.wordpress.com/2012/11/13/water/

Water flowing out of a mine.

GEOLOGIE TREFWOORD G

 zie onder Geologie

NEDERLANDSE GEOLOGISCHE VERENIGING


GEOLOGIE IN TELEGRAMSTIJL

door F.C. Kraaijenhagen

Een gezamenlijke uitgave van de NEDERLANDSE GEOLOGISCHE VERENIGING en de NGV afdeling LIMBURG September 1992

1992 © Copyright Nederlandse Geologische Vereniging.

Voor Internet herzien en bewerkt in 2006 door George Brouwers Oisterwijk.

***

AAngevuld en uitgebreid met

http://www.natuurinformatie.nl/ndb.mcp/natuurdatabase.nl/i000448.html#A

Geologische begrippen   

Klik op een begrip voor de definitie. Wil je meer weten over een bepaald begrip, bekijk dan het thema‘De ondergrond van Nederland’, of gebruik de zoekmachine.  De  Geologische  tijdvakken zijn niet opgenomen in deze begrippenlijst. Zie voor de beschrijving van deze tijdvakken het thema ‘Ondergrondse tijdmachine’.

A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z

&

Glossary of Terms for Geology

(From The Earth’s Dynamic Systems, Fourth Edition by W. Kenneth Hamblin. Macmillan Publishing Company, New York, NY. Copyright © 1985) 

[A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z ] http://www.evcforum.net/WebPages/Glossary_Geology.html

Gabbro

 /Gabbro   : A dark-colored, coarse-grained rock composed of Ca-plagioclasepyroxene, and possibly olivine, but no quartz

  gabbro/stollingsgesteente 

Gabbro : on voit bien les pyroxènes aux teintes vives et les plagioclases en pyjama rayé.

http://www2.ac-lyon.fr/enseigne/biologie/photossql/photos.php?RollID=images&FrameID=gabbro

http://nl.wikipedia.org/wiki/Gabbro

°

Galeniet     LOODSULFIDE  :   PbS  (erts )

http://nl.wikipedia.org/wiki/Galeniet

Galeniet

Galeniet, een mineraal dat zowel gebruikt kan worden om levens mee te redden als om levens mee te vernietigen. Het is namelijk de belangrijkste bron (erts)  voor lood, dat zowel gebruikt wordt voor de fabricage van schilden tegen radioactieve straling als voor mitrailleurkogels. Het is ruim zeven keer zwaarder dan water.

http://www.geologievannederland.nl/mineralen/beschrijvingen/galeniet

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

°
Gammastralen  (γ-straling)hoog energetische elektromagnetische straling die vrijkomt bij bij allerlei kernnucleaire processen (verval , invangen neutron etc … ) 

http://nl.wikipedia.org/wiki/Gammastraling          —> ( diagrammen ) Afbeeldingen van gamma straling

°

Ganggesteenten

II Ganggesteenten.
Ze bezitten meestal een fijne tot middelmatig korrelige textuur en komen voor in meestal plaatvormige stollingslichamen, ontstaan in spleten en scheuren in de aardkorst.

°
1) —> Gangen  of aders ( Veins )  zijn plaatvormige intrusielichamen, die discordant het nevengesteente doorbreken.
De gangen in deze zwerfsteen  zijn wat fijnkorreliger als het omringende gesteente.                http://www.aardkundigewaarden.nl/zwerfsteneneiland/detailpagina.php?tuin_ID=166

http://de.wikipedia.org/wiki/Gang_(Geologie)

File:Quartz vein cape jervis.jpgQuarzgang

File:Goldveins1.jpgGold Bearing Quartz Veins, Blue Ribbon Mine, Alaska

2—> Volgen  de intrusielichamen de  gelaagdheid van het gesteente dan zijn het sills.


Photo by Marli Miller, University of Oregon. Used by permission. (fair use policy)

°

3   Ganggesteenten

Ganggesteenten worden gevormd onder het aardoppervlak.
De diepte waarop dit gebeurt kan variëren.
Vorming heeft vaak plaats gevonden op plaatsen, waar het magma geprobeerd heeft door de aardkorst heen te breken, maar waar dit niet is gelukt.
Bovendien moet het magma dusdanig langzaam afkoelen, dat in het gesteente nog kristallen van een redelijke grootte worden gevormd.
Het verschil met uitvloeiingsgesteenten en dieptegesteenten is dus vooral de diepte waarop de kristallisatie heeft plaatsgevonden. (8-9 km)
Een scherpe definitie van het verschil tussen ganggesteenten en dieptegesteenten is er niet.
Over het algemeen echter rekent men gesteenten waarin de kristallen gemakkelijk van elkaar zijn te onderscheiden tot de dieptegesteenten.
Ganggesteenten hebben gewoonlijk een typerende structuur.
Vaak zijn ze opgebouwd uit zeer fijnkorrelige mineralen, die nog een granietstructuur hebben. (Micrograniet) Als in zo’n fijne granitische grondmassa zwarte mineralen bijna geheel ontbreken spreken we van apliet.
Ook de porfierstructuur komt veel voor bij ganggesteenten. Als in een porfier de samenstellende mineralen van de grondmassa herkenbaar zijn, spreken we van een granietporfier en wordt het gesteente tot de ganggesteenten gerekend.
Een afwijkend type ganggesteente zijn de pegmatieten. Dit vanwege de soms zeer grote kristallen.
Het is soms moeilijk om te bepalen of we te maken hebben met een gang- of een uitvloeiingsgesteente. Hoewel diabazen lange tijd bij de uitvloeiingsgesteenten zijn ingedeeld, gaat men er tegenwoordig van uit, dat misschien wel de meeste diabaassoorten, met name de porfirische, tot de ganggesteenten behoren. Ook porfieren kunnen tot de ganggesteenten behoren, met name de soorten, die een korrelige grondmassa bezitten. Over het algemeen worden ze benoemd als granietporfieren. Veel granietporfieren maken deel uit van de gidsgesteenten.De term ganggesteenten wordt alleen nog in de Zwerfrsteenkunde gebruikt. In de geologie horen ze tegenwoordig thuis bij de dieptegesteenten.
Deze rhombenporfier hoort duidelijk bij de ganggesteenten. De temperatuur was hoog genoeg om nog afzonderlijke eerstelingen te vormen. De grondmassa is daarna afgekoeld in een tempo, dat de mineralen zich nog konden scheiden, waardoor de korrelige grondmassa is ontstaan.  http://www.zwerfsteenweb.nl/steensoorten/Ganggesteenten.html

–>  Afbeeldingen van ganggesteente

http://nl.wikipedia.org/wiki/Ganggesteente

Voorbeelden van ganggesteenten(–> ondergrondse  stollingsgesteenten )  zijn:

–>
Porfieren en Porfierieten. Enkele mineralen zijn het eerst gestold tot duidelijke kristalvormen. De mineralen in de grondmassa zijn niet met een loep te onderscheiden.

–>
Dolerieten. Vb. Diabasen. Veel overeenkomst met diorieten en gabbros. AplietFijn kristallijn. Inhoud ongeveer als van graniet.

–>
PegmatietZeer grof kristallijn. Van granietische samenstelling. De kristallen van de erin voorkomende  veldspaten en kwartsen zijn soms groot!

Ook de kristallen van Biotiet en Muscoviet kunnen méér dan l. m. groot zijn.

°
Gangopvullingen

Deze vindt men terug als aders(veins) in veel gesteenten. Veelal bestaat de opvulling uit kwarts of calciet.

°

Galeniet   // Galeniet is een loodhoudend mineraal en is grijs van kleur. De chemische formule is PbS, loodsulfide. Galeniet is een belangrijke soort looderts.

°

GAS :  The state of matter in which a substance has neither independent shape nor independent volume. Gases can readily be compressed and tend to expand indefinitely

Gasbronnen

°
Gassen

°

°
Gebergte
-residuair
-rest
-vorming 2

 °

Gelaagdheid

Gelaagdheid is de door de afzetting van sedimenten gevormde structuur van lagen.

 

Gelaagdheid   //Sedimenten zijn over het algemeen gelaagd. Steeds opnieuw vormen min of meer horizontale lagen zich bovenop oudere lagen. Binnen de lagen komen vaak sedimentaire structuren voor, niet te verwarren met de gelaagdheid.

Gelaagdheid komt ook in vulkanische afzettingen voor. Soms is zelfs in metamorf gesteente nog resten van de oorspronkelijke gelaagdheid te vinden. De bestudering van de opeenvolging van de gelaagde sedimenten word stratigrafie genoemd.

In geplooide lagen is het vaak lastig de oorspronkelijke gelaagdheid te bepalen. Door de druk van de plooiing is vaak de splijtingsrichting van het gesteente veranderd. Deze loopt dan niet meer parallel met de gelaagdheid. In deze gevallen helpt het om in detail de gesteenten te bestuderen op verschillen in structuren, korrelgroottes en soort sediment.

Gelaagdheid
-gegradeerde
-jaar
-kriskras
-scheve

°

Gelede wormen
Geleedpotigen 2
Gelifluctie 2
Gelivatie
Gemmologie
Genese
Genetische eenheden
Genus
Geo

Geochemie

Geochemistry  // The science that deals with chemical changes in and composition of the earth’s crust.Geologic TimeThe period of time extending from the formation of the earth to the present.

Geoclinal : an  elongate prism of sedimentary rock deposited in a subsided part of the continental margins and adjacent oceanic crust. A modern example is the continental margins of the eastern United States. See also eugeocline,miogeocline

_________________________________________________________________________________________

GEODE  :A hollow nodule of rock lined with crystals; when separated from the rock body by weathering, it appears as a hollow, rounded shell partly filled with crystals

Geoden 2  /Geode / GEODES   Een geode, ook wel druse genoemd, is een knol met een holle ruimte die gedeeltelijk is opgevuld met kristallen. Kleine geodes komen vaker voor dan grotere. Geoden ontstaan doordat bellen in magma of lava na het stollen holle ruimtes achterlaten. Na het stollen kunnen opgeloste mineralen in het grondwater neerslaat aan de binnenkant van deze holten. Als dit proces doorgaat zal de ruimte geheel opgevuld worden en ontstaat agaat.

De kristallen in geodes bestaan meestal uit kwarts. Amethyst is hier ook een vorm van. Ook Rutiel en Calciet kan worden aangetroffen in geodes. Geodes worden op grote schaal verhandeld.

Inside and outside views of the same geode

Meer afbeeldingen

  • Een geode of druse is een holle of gedeeltelijk holle, globevormige knol die aan de binnenkant begroeid is met kristallen. Meestal zijn geodes tussen de 2,5 en 30 centimeter groot, maar dit kan sterk variëren. Wikipedia

_______________________________________________________________________________________

Geodynamica 2
Geofysica

°Geohydrologie :  is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van het voorkomen en stromen van ondergronds water en de eigenschappen van het gesteente in relatie hiermee.      Geohydrologie 2

 

°Geologie  : Geologie is de wetenschap die zich bezighoudt met de bestudering van de geschiedenis van de aarde en de hierop ontwikkelde levensvormen, de samenstelling van de aardkorst en de krachten en processen die hierop plaatsvinden.

Geologie 2
-algemene
-dynamische 2
-fysische 
-historische
-kwartair
-structurele
-tektonische 2
-toegepaste

GEOLOGIC  COLUMN 

/ A diagram representing divisions of geologic time and the rock units formed during each major period

: a columnar diagram that shows the rock formations of a locality or region and that is arranged to indicate their relations to the subdivisions of geologic time
: the sequence of rock formations in a geologic column 
: An ideal sequence of rock layers that contains all the known fossils and rock.
Geologic Column 

(or stratigraphic column), a diagram that uses special symbols to represent in a certain scale the sequence of strata in a standard geologic section and the nature of the contacts between adjacent stratigraphic units. A geologic column usually gives the names or index numbers of the stratigraphic units, the geologic ages of the units, the thicknesses of the units, and the units’ lithologic and paleontological characteristics. A geologic column that has been constructed by comparing two or more local geologic sections is called a composite geologic column.

(The Great Soviet Encyclopedia, 3rd Edition (1970-1979). © 2010 The Gale Group, Inc. All rights reserved.)

Stratigraphic column

A Dictionary of Earth Sciences | 1999 | AILSA ALLABY and MICHAEL ALLABY | 384 words | © A Dictionary of Earth Sciences 1999, originally published by Oxford University Press 1999.

stratigraphic column
1. A succession of rocks laid down during a specified interval of geologic time. The phrase ‘the stratigraphic column’ often refers to the whole sequence of strata deposited throughout geologic time.

2. A simplified columnar diagram relating a succession of named lithostratigraphic units from a particular area to the subdivisions of geologic time.

http://en.wikipedia.org/wiki/Stratigraphic_column

Geologische kolom ISTRIË

http://nl.wikipedia.org/wiki/Stratigrafische_colom

Geologische kolom*(= beter is  “Stratigrafische kolom” )

http://nl.wikipedia.org/wiki/Stratigrafische_colom

het  woord/begrip   “geologische kolom” (= een  letterlijke vertaling uit het amerikaans  evo-crea  discussion jargon )  is  belangrijk en veel gebruikt   in de diskussies met    YEC  creationisten / het is trouwens ook een gidswoordje( in het Nederlands ) dat duidt op een creationistische  informatie-bron i ndien al geen creationistische insteek ….

geologische kolomhttp://www.evolutietheorie.ugent.be/node/102

http://www.talkorigins.org/faqs/hovind/howgood-gc.html

…..representative strata from the Cambrian to the Tertiary have been discovered lying in their proper order in Iran, by the Caspian, the Himalayas, Indonesia, Australia, North Africa, Canada, South America, Japan, Mexico, and the Philippines! ….

Glenn R. Morton, a professional geophysicist, has reported that portions of Alaska also contain strata representing all these geologic periods lying in their exact textbook order…..

Sometime later he identified three wells for me in McKenzie County, North Dakota, which had penetrated all the geologic periods in their correct order. Morton also indicated that the East China Sea, the Juixi (pronounced jewshi) basin in China and many more areas could be added to the list. So, the geologic column definitely does exist!

That is to say, there are a number of locations where every period of the geologic column from the Cambrian on up is present and in proper order. (Wherever we find relatively undisturbed areas without any of the obvious signs of mountain building, that strata is always in the textbook order. Some of the geologic periods may be missing, either because they were never laid down at that location or because they have since eroded away. However, the relative order of those present is preserved. See Topics G4b and G4c for a discussion of missing and out-of-order strata.)….

En natuurlijk ook de “GRAND CANYON ” 

http://capitaldistrictskeptics.wordpress.com/2010/03/31/the-geologic-column-doesnt-exist-anywhere/

Grand Canyon Geoloic Column

File:Grand Canyon geologic column.jpg

Key

6 – Hermit, Coconino, Toroweap, and Kaibab
5 – en:Supai Group
4 – Temple Butte, Redwall, and Surprise Canyon
3 – en:Tonto Group
2 – en:Grand Canyon Supergroup
1 – en:Vishnu Group

Photo of a display in the Grand Canyon visitor’s center. Taken and modified by Daniel Mayer.

Indicated below are the Vishnu Group at the deepest exposure within the Grand Canyon, and above it, exposures of each of the fourteen Paleozoic Era spanning formations from the Tapeats Sandstone to the Kaibab formation at the rim. This ~200mm telephoto view is to the northwest from Yavapai Point, and takes in Osiris Temple. Its summit is the cone shaped feature with a base of Hermit Shale and a cap of Coconino Sandstone, to the right and above center.

KF = Kaibab Formation
TF = Toroweap Formation
CS = Coconino Sandstone
HS = Hermit Shale
Supai Group:
ES = Esplanade Sandstone, Wes = Wescogame Formation, Man = Manakacha Formation, Wat = Watahomigi Formation
SCF = Surprise Canyon Formation
RF = Redwall Formation
TBF = Temple Butte Formation
Tonto Group:
ML = Muav Limestone, BAS = Bright Angel Shale, TS = Tapeats Sandstone
VG = Vishnu Group

The Paleozoic Formations Overlying the Vishnu Group

 ( en creationisme )

°

Geologic cross section

A diagram showing the structure and arrangement of rocks as they would appear in a vertical plane below the earth’s surface.

°

Geologic time scale

The time scale determined by the geologic column and by radiometric dating of rocks   //
Geologic Time ScaleAn arbitrary chronologic sequence of geologic events, used as a measure of the age of any part of geologic time, usually presented in the form of a chart showing the names of the various rock-stratigraphic, time-stratigraphic, or geologic-time units.

° Geologische barrière : Een geologische barrière is een laagpakket dat de ondergrondse verspreiding van erin aanwezige of opgeslagen (vloei)stoffen en gassen belemmert.

°

Geologische
-geschiedenis
-tijdschaal
-verzameling

°Geologische kaart  :  is een kaart waarop de geologische gesteldheid van een gebied staat aangegeven./Geologic map : A map showing the distribution of rocks at the earth’s surface.

Voorbeeld van een geologische kaart van Nederland met de verbreiding van aardlagen (Carboon en ouder) en breuken © TNO-NITG

Geologiekaart  van Belgie 

Drie grote geologische eenheden :

· Gebied ten Noorden van Samber en Maas   – ongeplooid  – lichtjes naar het noorden afhellend  – Mesozoicum en Kenozoicum

· Gebied tussen Samber-Maas en de Semois– oude sterk geplooide Paleozoïsche lagen (< Hercynische plooiing)- de Grote Ardennen (= onderdeel van het Rijnleisteenmassief van Duitsland)

· Gebied ten zuiden van de Semois– Mesozoïcum (Jura)- hellend naar het zuiden- is een onderdeel van het Bekken van Parijs ( = één van de grote geologische eenheden van Frankrijk)

http://users.telenet.be/hhs-heist1/aardrijkskunde/Geologie.htm

1= Massief van Rocroi, 2= massief van Serpont, 3= Massief van Stavelot, 4= Massief van Brabant

http://aardrijkskunde.dbz.be/graad3/geologie/geologie_belgie.htm

http://www.natuurwetenschappen.be/institute/structure/geology/gsb_website/research/carto/brabant/txtdet

______________________________________________________________________________________

°
GeologyThe study of the planet Earth – the materials of which it is made, the processes that act on these materials, the products formed, and the history of the planet and its life forms since its origin

___________________________________________________________________________________

°Geomorfologie    :  is een geowetenschap die zich bezighoudt met het beschrijven en verklaren van de vormen aan het aardoppervlak.

Geomorfologie 2 3

http://www.geoscience.be/geo6/geomorfologie.htm

Geomorfologie is de wetenschap die vorming van het (natuurlijke) landschap bestudeert en de geologische processen die daarbij een rol spelen. Er wordt onderscheid gemaakt tussen endogene processen die het landschap vormen vanuit de aarde vormen en exogene processen die het landschap vormen vanuit de atmosfeer. Een voorbeeld van een endogeen proces is vulkanisme, erosie is een endogeen proces.

Op een geomorfologische kaart staat voor een bepaald gebied aangegeven welk gedeelte van een landschap is ontstaan door bijvoorbeeld rivierwerking, invloed van de wind, massabewegingen, ijs, vulkanisme etcetera.

_____________________________________________________________________________________

GEOSYNCLINALEN

Geosynclinalen 2   /  :  a   subsiding part of the lithosphere in which thousands of meters of sediment accumulate. / See also eugeosyncline, miogeosyncline

GEOTEKTONIEK 

Geotektoniek 2

GEOTHERMAL

  : Pertaining to the heat of the interior of the earth

° Geothermal ernergy : Energy useful to human beings that can be extracted from steam and hot water found within the earth’s crust

°Geothermie :  Geothermie betekent aardwarmte, interne warmte en temperaturen van de aarde.

°

 geothermische dieptemaat is de diepte waarop de aardkorst 1 graad Celsius warmer wordt en is daarmee de temperatuurgradiënt van de aardkorst. Een dergelijke opwarming vindt gewoonlijk iedere 33 meter plaats, waarbij men op grond hier van ook vaak een gradiënt van 3 °C per 100 meter aangeeft. Er treden echter aanzienlijke afwijken van dit gemiddelde op, bijvoorbeeld in de Schwäbische Alb met 11 meter of in Zuid-Afrika met 125 meter. Deze afwijking zijn in het bijzonder afhankelijk van de plaatselijk variërende mineralogie, geologie, morfologie en in het bijzonder vulkanische activiteit. De hogere temperaturen worden veroorzaakt door een hogere warmtestroom naar de oppervlakte.
De warmte in het binnenste van de aarde is voor 70 procent afkomstig van radioactieve vervalsprocessen in de aardmantel en aardkern en voor 30 procent uit de opstijgende restwarmte uit de tijd dat de aarde ontstond.
De geothermische dieptemaat is bijvoorbeeld voor geothermie maar ook voor iedere vorm van diepboring van belang. In vulkanisch actieve gebieden is ze bijzonder klein, waarbij het echter in de buurt van subductiezone’s op grotere diepte ook tot een omkering van de temperatuurgradiënt kan komen.

°

°Geothermische gradiënt  :De geothermische gradiënt is de toename met de diepte van de temperatuur in de ondergrond, uitgedrukt in graden Celsius temperatuurstijging per 100 m dieptetoename.  / Geothermal Gradient The rate at which temperature increases with depth

Geothermische gradiënt
Geprecipiteerd
Geresedimenteerd
Geslacht 2

°

GESTEENTE 

Geologisch gezien is een gesteente(n) een vast materiaal onder het oppervlak van de aarde. Gesteenten bestaan uit fragmenten (klasten) of uit mineralen. Geologisch gezien worden ook afzettingen die nog niet zijn verhard tot de gesteenten gerekend. Een losse zandlaag, of kleipakket is dus ook een gesteente.  Zelfs een pakket landijs zou je als een gesteente kunnen zien.

Gesteenten kunnen Afhankelijk van hoe ze gevormd zijn worden ingedeeld in sedimentaire gesteenten, metamorfe gesteenten en stollingsgesteenten. De bouwstenen van gesteenten zijn mineralen, die in vele soorten voorkomen.  // Voor meer informatie, zie de informatiepagina over soorten gesteenten.

Gesteente    =  Gesteente is het materiaal waaruit de aardkorst is opgebouwd. De meeste sedimentaire gesteenten bestaan uit een verbinding van diverse mineralen.

Zandsteenbanken uit het Carboon in de Heimansgroeve in Zuid-Limburg © TNO-NITG

Balegemse kalkzandsteen   /  ” Zand  en Steen groeve Verlee ” :   De enige zandgroeve waar nog Balegemse steen (kalkzandsteen) ontgonnen wordt is nog in volle exploitatie. In het atelier wordt de steen verwerkt en bewerkt voor de restauratie van oude gebouwen (o.a. het stadhuis van Oudenaarde) en nieuwe gebouwen waarin Balegemse steen gebruikt wordt (voor vloeren, schouwen, portieken enz.).

http://nl.wikipedia.org/wiki/Balegemse_steen

File:Balegemse steen 27-04-2009 14-47-44.JPG

Zeefossielen in de laag waar Balegemse steen wordt ontgonnen (Balegem, België)

Gesteenten
Gesteentetellingen

________________________________________________________________________________________
Getijgolven
Getijstromen 2 3

°Getijdegeul  :   is een door getijwerking gevormde aan- en afvoergeul van water en sediment.

°Geul.  : Watererosie is een proces waarbij bodemdeeltjes door de impact van regendruppels en stromend water worden losgemaakt en getransporteerd, hetzij laagsgewijs over een grote oppervlakte, hetzij geconcentreerd in ‘rills‘ of geulen. Dit leidt onder meer tot een afname van de bodemkwaliteit en -productiviteit, maar ook tot belangrijke schade door modderoverlast in stroomafwaarts gelegen (woon)gebieden. Wanneer kale aarde op een heuvel ligt en het regent, dan stroomt met het water grond langs het oppervlak naar beneden. Wanneer die grond beplant is, wordt de grond door de begroeiing vastgehouden. Ook krijgt het water minder kans om af te stromen, aangezien het nu beter in de grond kan infiltreren.

GEUL-EROSIE 

GEUL-EROSIE Geulerosie
Treedt op wanneer geconcentreerd afstromend water de bodemdeeltjes losmaakt en verplaatst, waarbij kleine kanaaltjes worden uitgeschuurd. Zolang die nog kunnen weggewerkt worden door een normale bodembewerking zoals met een tandcultivator of een ploeg, spreekt met van geultjes.
°

Getrapt
Getuigeberg
Gewervelde dieren

____________________________________________________________________________
Geysers 2  /

Een geyser is een heetwaterbron die periodiek water en stoom in de lucht spuit. Dit gebeurt meestal min of meer met vaste tussenpozen. De naam geyser komt van de beroemde “Geysir” op IJsland.

Het water wordt opgewarmd door grote hitte nabij de oppervlakte. Dit komt door vulkanisme. In ondergrondse holtes wordt water sterk verhit. Er hoopt zich stoom op in de ondergrondse holtes. Als de druk te groot wordt perst de stoom een fontein met water en stoom omhoog. Het water koelt af en stroomt weer in het gat waardoor het proces zich kan herhalen. Geysers komen onder andere voor op IJsland, Yellowstone park (USA), Nieuw Zeeland en Alaska.

Geyser  : A thermal spring that intermittently erupts steam and boiling water

_____________________________________________________________________________________ 

°

 

GEYSIR 

De beroemdste geiser van IJsland is Geysir. Deze geiser spuit iedere paar minuten een flinke hoeveelheid heet water de lucht in. Een toeschouwer ziet precies wanneer dit gaat gebeuren. Net voor het spuiten transformeert het water van een vlakke plas in een perfecte bol. Op een bepaald moment klapt de bol en spuit het water de lucht in. Een bezoekje brengen aan Geysir in het Haukadalur? Vanaf Reykjavik is het ongeveer anderhalf uur rijden naar dit prachtige gebied. Onderweg wel even stoppen bij Pingvellir. Dit natuurgebied ligt op de scheidingslijn van twee platen, waardoor er verzakkingen, breukvlakken, kloven en barsten te zien zijn.

geysir1

geysir2

geysir3geysir4

geysir5

__________________________________________________________________

°

 

Gidsfossielen zijn fossielen die karakteristiek zijn voor een bepaalde laag in de stratigrafie. Deze worden veel gebruikt voor onderzoek naar de biostratigrafie. Geschikte gidsfossielen zijn fossielen die een beperkte verspreiding in de tijd hebben, een groot verspreidingsgebied hebben en niet zeldzaam zijn. De beste gidsfossielen zijn snel geëvolueerd en hebben een korte levensduur. Aan de hand van gidsfossielen kunnen op een snelle en eenvoudige wijze lagen worden gedateerd. Voor een uitgebreidere datering is het belangrijk om verschillende dateringsmethoden te combineren.

Graptolieten zijn belangrijke gidsfossielen in het Siluur en Ordovicium tijdperk. Ammonieten zijn belangrijke gidsfossielen voor het Jura en Krijt tijdperk. Vroeger gebruikte men vooral macrofossielen, zoals ammonieten en graptolieten. Tegenwoordig worden vooral microfossielen zoals conodonten en foraminiferen gebruikt. Voor datering van gesteentemonsters uit bijvoorbeeld boringen gebruikt men liever microfossielen, omdat die vele malen meer in een klein monster voorkomen.

Gidsfossiel : is een fossiel dat gebruikt kan worden om een  gesteentelaag(relatief) tedateren ;

Het gebruik van gidsfossielen is gebaseerd op de aanname dat verschillende gesteentelagen die dezelfde fossielen bevatten in de zelfde periode zijn afgezet. Een goed gidsfossiel is makkelijk identificeerbaar en afkomstig van een diersoort  of een plantensoort die een grote verspreiding kende gedurende een korte periode. Hoe korter een bepaalde soort leefde, hoe preciezer een gesteentelaag gedateerd kan worden.
guide fossils
Gips 2 / GYPSUM   An evaporite mineral composed of calcium sulfate with water (CaSO4· 2H2O)

Gips is een mineraal dat uit calciumsulfaat (CaSO4) bestaat. Gips ontstaat door indamping van water dat calcium (Ca) en sulfaat (SO4) ionen bevat. Gips kan hele pakketten sediment vormen en behoort tot het sedimenttype evaporieten.

Gips lost erg gemakkelijk op in grondwater en door neerslag. In natte gebieden zoals de tropen en gematigde streken komt gips dan ook vrijwel nooit aan de oppervlakte voor. Geologische processen (tektoniek) kunnen het gips niet snel genoeg naar de oppervlakte brengen. Voordat het gips het oppervlakte bereikt is het al opgelost.

In droge gebieden zoals woestijnen en rond de Middellandse Zee komen gipsafzettingen wel aan de oppervlakte voor. Er is te weinig water om het gips snel op te lossen. Het gesteente is erg zacht en heeft een soort ei achtige glans en kan gedeeltelijk doorschijnend zijn.

Git

°

°Glaciaal :   Een glaciaal is een relatief koude periode met uitbreidende landijskappen (ijstijd).

http://nl.wikipedia.org/wiki/Glaciaal_proces  

Glaciale processen

  • welke processen bepalen het lengteprofiel van een gletsjerdal ? 

http://nl.wikipedia.org/wiki/Glaciaal_(tijdperk)      

http://nl.wikipedia.org/wiki/Glaciaal_sediment

°

°Glaciaal bekken :  is een door de uitschurende werking van een gletsjer of landijstong en onder het ijs aanwezig smeltwater gevormde topografische laagte in het terrein.

Glaciaal(e) 2
-dal
-erosie   gletschererosie = glaciale erosie.  //   erosie door gletchers  vroorzaakt  twee categorieen van  effecten  : abrasie(abrasion )  en plucking  


-meren

°Glacial abrasion  (erosion ) 

glacial abrasion

° Glacial environment : The sedimentary environment of glaciers and their meltwaters
Glaciatie
Glaciologie

Glans

°GLASS  1 A state of matter in which a substance displays many properties of a solid but lacks crystal structure. 2 An amorphous igneous rock formed from a rapidly cooling magma

°GLASSY TEXTURE  : The texture of igneous rocks in which the material is in the form of natural glass rather than crystal
Glassponzen
Glauconia
Glauconiet
-korrels

°Glauconiet : een groen gekleurd mineraal dat ontstaat op de bodem van zeeën, vooral daar, waar de sedimentatie zeer langzaam gaat.

http://nl.wikipedia.org/wiki/Glauconiet

Steekboring met glauconietrijk zand. De donkergroene korrels zijn glauconiet, de lichtgekleurde bestaan uit kwarts © TNO-NITG

Glauconiet is een groen blauw mineraal dat behoort tot de groep van Mica. Het mineraal komt veel voor in sedimenten. Het voorkomen van Glauconiet is sedimenten duidt op zuurstofarme condities, en kan helpen bij milieureconstructie in de sedimentologie. Glauconiet heeft de chemische formule (K,Na)(Fe3+,Al,Mg)2(Si,Al)4O10(OH)2.

°

GLETSJER 

Een gletsjer is een ijsmassa op het land die genoeg massa heeft om bergafwaarts te stromen. De gletsjer gedraag zich als een soort rivier van ijs die langzaam naar beneden stroomt. Dit gaat met eensnelheid van centimeters tot in uitzonderlijke gevallen een tiental meters per jaar. Gletsjers en ijskappen bevatten het allergrootste gedeelte van het zoet water op aarde. Gletsjers kunnen ontstaan in gebieden waar de temperatuur laag genoeg is én waar genoeg neerslag valt om ijs te kunnen laten ophopen. Gletsjers en ijskappen komen voor in de poolgebieden en in gebergten.

Gletsjers en ijskappen zorgen voor erosie door uitslijting van de boden waar ze overheen stromen. De Noorse fjorden zijn op deze manier ontstaan. Aan het uiteinde van de gletsjers wordt het steenmateriaal en puin wat is meegevoerd weer afgezet in de zogenaamde morene van de gletsjer. Als puin en stenen over grotere afstand worden vervoerd kunnen lagen keileem en zwerfstenen ontstaan.


Een gletsjer op IJsland stroomt totaan de bodem van het rivierdal. Foto: Herman Zevenberg

GLETSJEREen grote ijsmassa die op het land is ontstaan door compactie van sneeuw, en die onder zijn eigen gewicht beweegt.

Gletchers & glacology   <—Doc archief  

http://nl.wikipedia.org/wiki/Gletsjer

schema

Gletsjer(s)  / GLACIER :  A mass of ice formed from compacted recrystallized snow that is thick enough to flow plastically
-erosie
-krassen
-tong

Gletsjerpoort 

http://users.skynet.be/geografie/geomorfologie.htm

Gletsjertong 

Terugtrekkende gletsjer vanuit de ruimte

06 november 2013  7

gletsjer

Een astronaut aan boord van het internationale ruimtestation heeft een prachtige foto gemaakt van de Argentijnse Upsalagletsjer. Hoewel de gletsjer op de foto indrukwekkend groot oogt, is deze toch al zo’n drie kilometer korter dan enkele jaren geleden het geval was.

Het ijs komt uit het noorden (op deze gedraaide foto van rechts) en komt uit in het Argentinomeer. De gletsjer eindigt met een muur van ijs die zo’n 2,7 kilometer breed is en een schaduw op het water werpt. Een deel van die muur is recentelijk ingestort en brokstukken ervan kleuren het meer waarin de gletsjer uitmondt, wit.

De donkere strepen in het ijs worden veroorzaakt door rotsachtig puin. Op de foto is ook goed te zien hoe zich op de valreep nog een tweede gletsjer bij de Upsalagletsjer voegt.

Foto: NASA / M. Justin Wilkinson / Jacobs at NASA-Johnson Space Center.

Foto: NASA / M. Justin Wilkinson / Jacobs at NASA-Johnson Space Center.

Onder meer op basis van dit soort foto’s kunnen onderzoekers de ontwikkeling van de gletsjer goed in de gaten houden. Zo blijkt uit beelden die in januari 2001, januari 2004 en oktober 2009 verzameld zijn, overduidelijk dat de gletsjer zich aan het terugtrekken is. Inmiddels is deze al zo’n drie kilometer korter geworden. Onderzoekers wijten dat aan de opwarming van dit deel van Zuid-Amerika. Door die opwarming trekt het ijs zich niet alleen terug, maar wordt het ook dunner.

Bronmateriaal:
Upsala Glacier Retreat” – NASA.gov
De foto bovenaan dit artikel is gemaakt door NASA / M. Justin Wilkinson / Jacobs at NASA-Johnson Space Center.

°

 

°

Glimmers
Glimmerschist

°GLOBAL TECTONICS  The study of the characteristics and origin of structural features of the earth that have regional or global significance.

°GLOSSOPTERIS FLORA :An assemblage of late Paleozoic fossil plants named for the seed fern Glossopteris, one of the plants in the assemblage. These flora are widespread in South America, Africa, Australia, India, and Antarctica, and provide important evidence for the theory of continental drift

http://en.wikipedia.org/wiki/Glossopteris

Location of Glossopteris remains shown in green in the former Supercontinent Gondwana.

http://nl.wikipedia.org/wiki/Glossopteris

Voorkomen van Glossopteris over Gondwana. 1 Zuid-Amerika, 2 Afrika, 3 Madagaskar, 4 India, 5 Antarctica, 6 Australië.

http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0034666702000787

Abstract    / The Permian–Triassic boundary in Gondwana has traditionally been based on lithology and a change from the glossopterid-dominated flora in the Permian to the Dicroidium-dominated flora in the Triassic. There have, however, been a few reports of Glossopteris occurring in the Lower Triassic of Tasmania, Antarctica, South Africa and India, usually as a minor element in floras dominated by Dicroidium. The material described here was collected from a lens of silicified peat from Collinson Ridge in the central Transantarctic Mountains, Shackleton Glacier area of Antarctica. Based on lithology, this site appears to be in the lower part of the Fremouw Formation, which has previously been dated as Early Triassic. However, the discovery of a dominant Glossopteris flora, including petrified leaf fragments, Vertebrariaand Araucarioxylon-type wood, along with the absence of Dicroidium, suggests a latest Permian age.

  • Antarctica;  DicroidiumGlossopteris; Permian–Triassic boundary; flora; biostratigraphy; Shackleton Glacier area

Plate I & II 
Glycymeris
Gnathostomata 2

___________________________________________________________________________________

°

Gneis(s)  //  Gneis is een middel tot hooggradig metamorf gesteente en bestaat uit langgerekte kwarts en veldspaatkristallen. Onder invloed van hoge druk en temperatuur in de aardkorst is het gesteente gedeformeerd. Hierdoor zijn de kristallen in een bepaalde richting komen te liggen waardoor het gebande uiterlijk van de gneis ontstaat. Van oorsprong is een gneis vaak graniet of zandsteen geweest voordat het door metamorfose werd vervormd.


Biotietrijke gneis. Zwerfsteen uit Emmen. Foto: Tom Koops

°  Gneis 2  / GNEISS :A coarse-grained metamorphic rock with a characteristic type of foliation (gneissic layering), resulting from alternating layers of light-colored and darkcolored minerals. Its composition is generally similar to that of granite

https://nl.wikipedia.org/wiki/Gneis

https://en.wikipedia.org/wiki/Gneiss

Makes up the lower crust

Gneiss is a typical rock type formed by regional metamorphism, in which a sedimentary or igneous rock has been deeply buried and subjected to high temperatures and pressures. Nearly all traces of the original structures (including fossils) and fabric (such as layering and ripple marks) are wiped out as the minerals migrate and recrystallize. The streaks are composed of minerals, like hornblende, that do not occur in sedimentary rocks.

In gneiss, less than 50 percent of the minerals are aligned in thin, foliated layers. You can see that unlike schist, which is more strongly aligned, gneiss doesn’t fracture along the planes of the mineral streaks. And thicker veins of large-grained minerals form in it, unlike the more evenly layered appearance of schist. With still more metamorphism, gneisses can turn tomigmatite and then totally recrystallize into granite.

Despite its highly altered nature, gneiss can preserve geochemical evidence of its history, especially in minerals like zircon which resist metamorphism. The oldest crustal rocks known are gneisses from western Greenland. Their carbon isotopes show that life existed there at that time, nearly four billion years ago.

http://www.geus.dk/publications/review-greenland-97/gsb180p94-99.pdf

Gneiss makes up the largest part of the Earth’s lower crust. Pretty much everywhere on the continents, you will drill straight down and eventually strike gneiss.

Gneiss is an old German word meaning bright or sparkling.

This sample of gneiss rock shows layering of two different kinds of rock, leading to its classification as a metamorphic rock. The layering also shows bending, suggesting that it has been subject to pressures.

This rock was included in a display of geologic ages at the Smithsonian Museum of Natural History. The suggested age was 2 billion years.

This sample, which was also classified as gneiss, was identified as having come from Wyoming, from the North Laramie Mountains. One part of it was associated with an age of 2.6 billion years, and another part as 1.8 billion years.

°

GNEISSIC LAYERING  : The type of foliation characterizing gneiss, resulting from alternating layers of the constituent silicic and mafic minerals

________________________________________________________________________________________

°

GOBI Woestijn

http://en.wikipedia.org/wiki/Gobi_Desert

Dieren uit de Gobi

Kaart van Mongolië en de Gobi woestijn

Enorme zandduinen van Khongoriin Els

Enorme zandduinen van Khongoriin Els

(Hieronder )De spectaculaire Mongol Els zandduinen
Foto 5 van 20

De spectaculaire Mongol Els zandduinen

oase in de Gobi woestijn NW china

°

Bayanzag ofte 'Fleming Cliffs' waar dinosauruseieren werden gevonden  °
Bayanzag, vindplaats van dinosaurus-eieren
 foto’s van de Bayanzag ofte ‘Fleming Cliffs‘ ; Het rotsachtige gebied  waar dinosauruseieren
en  veel  dinosaurussen  resten werden gevonden
Van de 12 soorten roofdierachtige dinosauriërs werden er alleen al in Mongolië 8 gevonden
Van  roofdierachtige dinosauriërs werden er alleen al in  de  Mongoolse  Gobi  minstens  de restanten van  8 a 12  species  gevonden
°

Goethiet   —>  is een mineraal dat veel wordt gewonnen als ijzererts en heeft de chemische formule FeO(OH).

°

Gondwana  //   is een niet meer bestaand supercontinent dat aan het einde van het Jura uit elkaar is gevallen. Gondwana is uiteengevallen in de huidige tektonische platen waarop Afrika, Zuid-Amerika, Antarctica, India, Australië, Nieuw Guinea en Nieuw Zeeland liggen. De continenten van Noord Amerika, Europa en Azië waren destijds nog verenigd in het supercontinent Laurazië. Tussen het einde van het Perm en het Trias tijdperk maakten Gondwana en Laurazië deel uit van het oudere gecombineerde supercontinent Pangea.

Tijdens het bestaan van Gondwana lag het continent rond de plek van het huidige Antarctica, maar het klimaat was redelijk mild. Aan het einde van het Jura tijdperk maakte Afrika zich los van Gondwana en bewoog zich naar het noorden. Vervolgens maakte de Indiase plaat zich los en bewoog zich richting Azië. In het onder Krijt volgde de Nieuw Zeelandse plaat. De Indiase plaat kwam zo’n 10 miljoen jaar geleden in botsing met de Euraziatische plaat waarbij het gebergte Himalaya is ontstaan.

Gondwana  / GONDWANALAND : The ancient continental landmass that is thought to have split apart during Mesozoic time to form the present day continents of South America, Africa, India, Australia, and Antarctica

Hoe viel  Gondwana uiteen?

Geschreven op 05 juli 2013 om 11:29 uur door 1

supercontinent

200 miljoen jaar geleden was er slechts één supercontintent: Gondwana. Kort daarna braken diverse werelddelen af, zoals India, Australië en Antarctica. Maar hoe gebeurde dit exact? Wetenschappers komen nu met een computersimulatie.

De video begint 165 miljoen jaar geleden, toen Australië, India en Antarctica nog één waren. India drijft veel sneller weg dan Australië. Pas 40 miljoen jaar geleden raast Australië met hoge snelheid naar Zuid-Oost Azië.

“De tektonische platen van de aarde bewegen continu”, zegt Dr Lloyd White van de Royal Hollaway universiteit. “Dit proces duurt vele miljoenen jaren, dus het is lastig om goede kaarten te maken waar de continenten in het verleden lagen.”

Puzzel
“We gebruikten een computerprogramma om de geologische kaarten van Australië, India en Antarctica in elkaar te schuiven, tot de legpuzzel van het supercontintent Gondwana gereed was”, zegt White. “Tijdens dit proces kwamen we erachter dat veel eerdere onderzoeken de posities van de platen niet goed hadden vastgesteld.”

De wetenschappers gebruikten een oude techniek om de video te produceren. Zij keken namelijk naar de geologische grenzen van iedere plaat. “Deze grenzen ontstonden al voordat de continenten uit elkaar dreven, dus op deze manier konden we de puzzel goed in elkaar zetten”, aldus White.

Toekomst van de aarde
In de toekomst verwachten wetenschappers dat alle continenten weer naar elkaar toedrijven. Dit betekent dat de Atlantische oceaan over ongeveer 200 miljoen jaar verdwenen is.

Bronmateriaal:
A reassessment of paleogeographic reconstructions of eastern Gondwana: Bringing geology back into the equation” – 

ScienceDirect | 

. Een team van Engelse en Australische geologen redeneerde dat overeenkomstige bodemstructuren op verschillende continenten in een ver verleden aan elkaar vastzaten. Op basis van vergelijkbare structuren in Australië, India en Antarctica konden ze de continenten als puzzelstukken in elkaar schuiven en de vorm van het oercontinent reconstrueren. Dat schrijven ze deze week in het tijdschrift Gondwana Research.

Gondwana is een van de twee supercontinenten die ontstonden uit Pangea, het continent waar alle huidige werelddelen onderdeel van uitmaakten. Naast India, Antarctica en Australië behoorden ook Afrika en Zuid-Amerika tot Gondwana.

Onenigheid in aardwetenschap
Onder geologen is veel onenigheid over de vorm van het oercontinent. Het is zeker dat India, Antarctica en Australië 165 miljoen jaar geleden aan elkaar vastzaten, en in de loop der jaren zijn veel modellen ontworpen over de precieze positie die de continenten ten opzichte van elkaar innamen. Geen enkele reconstructie wist tot nu toe echter uitsluitsel te geven. Het onderzoeksteam bekeek in hoeverre de bodemstructuren in de verschillende modellen aan elkaar pasten.

Door de kloppende stukjes uit verschillende modellen samen te voegen creëerden ze vervolgens een reconstructie waarin de oerpuzzel het beste past.

Het vergelijken van de bodemstructuren is een relatief simpele techniek, die al werd gebruikt door de allereerste aardwetenschappers die het verschuiven van continenten onderzochten. Moderne geologen zien de methode echter vaak over het hoofd. De studie van de Engelse en Australische geologen verschaft niet alleen duidelijkheid over de vorm van Gondwana, maar toont volgens hen ook aan dat je geologische bodemstructuren niet mag negeren bij het onderzoek naar oercontinenten.

°

NOVOPANGEA 
Geschreven op 26 mei 2013 om 09:00 uur door 51

aarde

Zo’n 200 miljoen jaar geleden zag de aarde er heel anders uit dan nu het geval is: de zeven continenten zoals we die nu kennen, vormden één supercontinent. Hoe zal het over 200 miljoen jaar zijn: is de aarde dan weer zo’n metamorfose ondergaan? Hoogstwaarschijnlijk wel!

Onlangs kon u op Scientias.nl lezen hoe de aarde door de miljoenen jaren heen voortdurend van uiterlijk veranderd is. Supercontinenten ontstonden, braken uiteen, kwamen weer samen, enzovoort. Maar dat was niet alleen in het verleden zo. Die veranderingen – die heel geleidelijk plaatsvinden – gaan ook vandaag de dag nog gewoon door. In de toekomst zal het uiterlijk van de aarde dus opnieuw flink gaan veranderen. Nieuwsgierig hoe precies? We zetten enkele scenario’s op een rij.

Pangea Ultima
Sommige wetenschappers denken dat we over 250 miljoen jaar het eerstvolgende supercontinent mogen verwelkomen: Pangea Ultima. In dit scenario klonteren vrijwel alle continenten samen. Deze continenten vormen één grote landmassa met in het midden een flinke zee (het restant van de Atlantische Oceaan). Alleen Australië en Antarctica maken geen onderdeel uit van het supercontinent, maar vormen samen een tweede continent.

Pangea Ultima. Afbeelding: C.R. Scotese.

Pangea Ultima. Afbeelding: C.R. Scotese.

Bewegingen
De onderzoekers baseren hun voorspellingen omtrent Pangea Ultima op bewegingen die nu reeds gaande zijn. Zo is Afrika al miljoenen jaren bezig om zich bij Europa te voegen. “De Middellandse Zee is het restant van een veel grotere oceaan die de laatste honderd miljoen jaar steeds verder gesloten is en zich verder zal blijven sluiten,” vertelt onderzoeker Christopher Scotese. Ondertussen beweegt ook Australië zich naar het noorden. “Australië is al aan het botsen met de zuidelijke eilanden van Zuidoost-Azië.” Na verloop van tijd zal Australië zich dan ook tegen Azië aanvlijen. Over zo’n vijftig miljoen jaar zou de situatie er dan ook al heel anders uitzien dan nu het geval is. En nog eens zo’n tweehonderd miljoen jaar later is Pangea Ultima wellicht een feit.

De situatie over zo'n vijftig miljoen jaar, waarna 150 miljoen jaar later wellicht Pangea Ultima ontstaat. Afbeelding: C.R. Scotese.

De situatie over zo’n vijftig miljoen jaar, waarna 150 miljoen jaar later wellicht Pangea Ultima ontstaat. Afbeelding: C.R. Scotese.

Amazië
Wetenschappers van de universiteit van Yale kwamen begin vorig jaar met een ander idee op de proppen. Over zo’n 50 tot 200 miljoen jaar zouden de zeven werelddelen zoals we die nu kennen plaats hebben gemaakt voor het supercontinent: Amazië. Het continent zou ontstaan doordat Noord- en Zuid-Amerika zich naar het noorden gaan bewegen, fuseren en in botsing komen met Europa en Azië. Als een gevolg van die beweging, verdwijnt de Noordelijke IJszee en de Caribische Zee. “Nadat deze wateren zich sluiten, zijn we hard op weg naar het volgende supercontinent,” stelt onderzoeker Ross Mitchell. Het gefuseerde Noord- en Zuid-Amerika ontmoet Eurazië ergens op de Noordpool en daar ontstaat dan Amazië (een samentrekking van Amerika en Azië).

Amazië. Foto: Yale University.

Amazië. Foto: Yale University.

Magnetisme
De theorie omtrent Amazië staat haaks op de ideeën die veel onderzoekers over de totstandkoming van het volgende supercontinent hebben. Veelal wordt namelijk gedacht dat het volgende supercontinent op 0 of op 180 graden van het centrum van het vorige supercontinent zou ontstaan. Het vorige supercontinent was Pangea en het centrum ervan lag ongeveer waar Afrika zich nu bevindt. Volgens deze theorie zou het volgende supercontinent dus op dezelfde plek als Pangea (de locatie van het huidige Afrika) of juist precies aan de andere kant van de wereld (in de Stille Oceaan) moeten ontstaan. En nu komen wetenschappers met een supercontinent dat op de Noordpool ontstaat! Bewijs voor de totstandkoming van zo’n supercontinent denken de onderzoekers te vinden in magnetisme. Sommige gesteenten op aarde bevatten magnetische mineralen en zijn dus magnetisch. De richting van hun magnetische veld wordt bepaald door de locatie waarop deze stenen zijn ontstaan: de magnetische mineralen nemen namelijk de richting van het aardmagnetisch veld aan. Door de magnetische mineralen te bestuderen, kunnen onderzoekers achterhalen waar stenen tot stand zijn gekomen en welke weg ze dankzij de platentektoniek hebben afgelegd. Het onderzoek levert geen bewijs voor de 0 tot 180 graden-regel. In plaats daarvan vonden onderzoekers bewijs dat het volgende supercontinent zich op 90 graden van het vorige zou vormen.

Novopangea.

Novopangea.

Novopangea
Naast Pangea Ultima en Amazië opperen onderzoekers de laatste jaren nog één mogelijkheid: Novopangea. Het is een idee van Roy Livermore. In dit scenario sluit de Stille Oceaan zich, komt Australië tegen oost-Azië aan te liggen en gaat Antarctica zich naar het noorden begeven. In het boek ‘Supercontinent‘ legt Livermore uit hoe hij op het idee van een Novopangea kwam. “We beginnen met de huidige situatie, we weten hoe de platen zich bewegen en extrapoleren dat een paar miljoen jaar in de toekomst.” Zo belanden we op de situatie die over vijf miljoen jaar ontstaat. Heel spannend is het dan nog niet. “Dat krijg je als je alles een beetje versneld vooruit draait. Er gebeurt niets opwindends totdat ze 100 miljoen jaar verder zijn. Maar wanneer je zo ver gaat, bereik je onvermijdelijk het punt waarop je een beslissing moet nemen.” Wat Livermore hiermee bedoelt, is dat onderzoekers niet kunnen blijven extrapoleren, ze moeten er op een gegeven moment ook rekening mee gaan houden dat er gebeurtenissen kunnen optreden die de uitkomst van het hele proces veranderen. “De grootste beslissing die ik maakte, was dat de Atlantische Oceaan zich zou blijven openen en dat de Stille Oceaan zou blijven krimpen.”

De drie scenario’s verschillen sterk van elkaar. Welke het wordt? We weten het niet. Wellicht zitten alle scenario’s er wel naast. Want het blijft tenslotte toch koffiedik kijken, zo benadrukt Scotese. “We weten natuurlijk niet wat er in de toekomst gaat gebeuren. Het enige wat wij kunnen doen, is voorspellen hoe platen zullen blijven bewegen, welke nieuwe dingen wellicht gaan gebeuren en waar het uiteindelijk op uitkomt.”

Bronmateriaal:
Continents in Collision: Pangea Ultima” – NASA.gov
As next supercontinent forms, Arctic Ocean, Caribbean will vanish first” – Yale.edu
Boek: Supercontinent. Door: Ted Nield
De foto bovenaan dit artikel is gemaakt door DonkeyHotey (cc via Flickr.com).

°

Goniatites
Gors
Graafgangen
Graafvoetigen

°GRABEN : An elongate fault block that has been lowered in relation to the blocks on either side

°GRADATION:  Leveling of the land due to erosion by such agents as river systems ground water, glaciers, wind, and waves.

° Graded  Bedding  : A type of bedding in which each layer is characterized by a progressive decrease in grain size from the bottom of the bed to the top

°GRADED  STREAM ; A stream that has attained a state of equilibrium, or balance, between erosion and deposition, so that the velocity of the water is just great enough to transport the sediment load supplied from the drainage basin, and neither erosion nor deposition occurs

Gradiënt 2 3

-stromen 2  / Gradient (Stream ) : The slope of a stream channel measured along the course of the stream

°GRAIN : A particle of a mineral or rock, generally lacking well-developed crystal faces

Granaatgroep

° GRANIET  Graniet is een grofkorrelig stollingsgesteente vooral bestaande uit kwarts, kaliveldspaat en glimmers.  Een stollingsgesteente dat vooral voorkomt op de continenten  ….

Graniet is een stollingsgesteente dat bestaat uit de mineralen kwarts, veldspaat (kaliveldspaat of plagioklaas) en mica (biotiet of muscoviet). Het ontstaat door het ondergronds stollen van magma en behoort hiermee tot de dieptegesteenten. De grootte van de kristallen in de graniet hebben een relatie met de afkoelingstijd van het magma. Hoe langer de afkoeling heeft geduurd, hoe groter de kristallen hebben kunnen groeien.

In de graniet is kwarts de hardste component en deze is meestal grijswit van kleur. Plagioklaas veldspaat is crème van kleur, kaliveldspaat is meer roze. De zachtste component is de glimmer mica en is herkenbaar aan de dungelaagde structuur. In verweerde stenen kan dit wat bruinig worden.

Graniet komt wereldwijd voor. In Scandinavië zijn echter grote gebieden waar diverse typen graniet aan de oppervlakte te vinden zijn. Brokstukken hiervan zijn in de ijstijden als zwerfsteen over Noord Europa verspreid  .….

GRANITE  A coarse-grained igneous rock composed of K-feldspar, plagioclase, and quartz, with small amounts of ferromagnesian minerals

http://nl.wikipedia.org/wiki/Graniet

Graniet 2

GRA NITIZATION :Formation of granitic rock by metamorphism without complete melting
Granietische magma

____________________________________________________________________________________

Granuliet
Graptolieten 2
Graptolites
Graptolithina 2
Grauwacke

Gravitatieve bewegingen

°GRAVITY ANOMALY  An area where gravitational attraction is greater or less than its normal value

°GRAYWACKE  :An impure sandstone consisting of rock fragments and grains of quartz and feldspar in a matrix of clay-size  particles.    –> Grauwak

°GROUNDMASS  The matrix of relatively fine-grained material between the phenocrysts in a porphyritic rock

°

°Grind :     Een grindlaag is een klastisch sediment die afgeronde stenen bevat in een fijnere matrix. Dit sediment ontstaat vaak in rivieren met een steile gradiënt waarin afbraakproducten (erosie) van gebergten worden getransporteerd. Als het verhard is tot een gesteente, dan wordt het conglomeraat genoemd.

 Grind is een gesteentefragment met een korrelgrootte tussen de 2 en 63 mm.
Min of meer afgeronde stukjes gesteente die grover zijn dan zand (> 2 mm).

Grind © TNO-NITG
Grind is een erosieproduct, ontstaan uit vast gesteente en wordt meestal door rivieren getransporteerd en afgezet. Grind kan ook op rotskusten ontstaan door de werking van de branding.
Grind komt meestal voor in een mengsel met zand.
Men kan dan spreken van een grindig zand of een zandig grind.
Grind wordt voor allerlei toepassingen gewonnen en gebruikt.
In Nederland zijn langs de Maas veel plassen ontstaan op plaatsen waar grind met behulp van cutterzuigers is gewonnen. Tegenwoordig wordt grind voornamelijk gebruikt als bestanddeel van beton.

afb11.jpg

Grind
-niveaus
-tellingen
-vloertjes
Groenschist
Groenschistfaciës
Groep
Grondboringen

°Gronddeformatie :  is de vervorming van de (onder)grond onder invloed van externe krachten.

°GROUND MORAINE : Glacial deposits that cover an area formerly occupied by a glacier; they typically produce a landscape of low, gently rolling hills

Grondmorene : is het door landijs aangevoerde en aan de basis daarvan afgezette mengsel van klei tot grote blokken gesteente.

Grondmorene © TNO-NITG
Met grondmorene wordt het sediment bedoeld dat door gletsjers wordt meegevoerd en wordt afgezet als de gletsjer smelt. Grondmorenes bestaan zo uit allochtoon materiaal.
Grondmorenes zijn te vinden in onder andere de Utrechtse Heuvelrug, waar ze gekenmerkt worden door keien van Scandinavische granieten en metamorf gesteente.
Ze zijn gevormd na het voorlaatste glaciaal, dat tijdens het Saalien heerste. Het materiaal dat als grondmorene wordt afgezet heet keimergel. Als dit materiaal later verweerd is, wordt het keileem genoemd.

schema morene vorming

Schema morene vorming
800px-Receding_glacier-nl.svg
Eindmorene  
 
   Eindmorene                                          
zijmorene
°

°Grondsoort : is een soort van grond, aarde of sediment die in een bepaald gebied worden aangetroffen.

____________________________________________________________________________________

°

GROUNDWATER  : Water below the earth’s surface. It generally occurs in pore spaces of rocks and soil

°

Grondwater :  

Grondwater is het geheel aan water dat zich ondergronds bevindt, in de bodem en in gesteenten. Grondwater bestuderen behoort tot het vakgebied van de hydrologie.

 Grondwater is het water beneden het grondoppervlak, meestal beperkt tot water beneden de grondwaterspiegel.

Water © TNO-NITG

zie ook  Bodemwater    Bronwater

Grondwater
-veen
Grondwaterspiegel 2
-gespannen
-schijn
-zwevende

°Grondwatermeetnet:Een grondwatermeetnet is een stelsel van meetlocaties om grondwaterstanden periodiek waar te nemen.

°Grondwaterstand :De grondwaterstand is de hoogte van het grondwater ten opzichte van een referentieniveau.

°Grondwaterstroming:Grondwaterstroming is de verplaatsing van het grondwater onder invloed van de zwaartekracht of van andere factoren.

________________________________________________________________________________________

°

Grotten

grottenGrotten,meestal uitgegroeid tot grotsystemen. Geologisch gezien zijn grotten jong en hebben ze geen lange levensduur. Maximaal een paar miljoen jaar. Veel grottensystemen zijn opvallend horizontaal en in meer etages. Ze zijn dan ook vaak te correleren met rivierterrassen of met andere tijdelijke erosiebases.
Grubben
Gryphaea
Guano
Günz

°

GYOT  : A seamount with a flat top.

http://en.wikipedia.org/wiki/Guyot                                                                                                                                                                                                            —>  also known as a tablemount, is an isolated underwater volcanic mountain (seamount), with a flat top over 200 metres (660 feet) below the surface of the sea. The diameters of these flat summits can exceed 10 km (6.2 mi).[1]

File:Greatmeteorseamount3d.svg

http://en.wikipedia.org/wiki/Great_Meteor_Seamount

http://www.britannica.com/EBchecked/topic/250080/guyot

°
Gymnospermae 2
Gyrolithes

°Gyttja : s een in de Kwartairgeologie gangbare Zweedse term voor modder, rijk aan organisch materiaal.

Geologie in TELEGRAMSTIJL D

°

°
Dactylioceras 

http://nl.wikipedia.org/wiki/Dactylioceras

http://en.wikipedia.org/wiki/Dactylioceras

dactylioceras cluster

http://bedrockfossils.com/daam.htm

Dal
-antecedent
-bodem
-dichtheid
-eind
-evolutie
-gletsjers
-hoofd
-stelsels
-wand
Davis, W.M
Debiet 2 3 4 5

 

debris avalanche

http://www.geo.mtu.edu/volcanoes/hazards/primer/move.html

http://vulcan.wr.usgs.gov/Glossary/DebrisAval/description_debris_aval.html         http://vulcan.wr.usgs.gov/Glossary/DebrisAval/framework.html

http://geology.com/articles/yosemite-rockfall.shtml

 

Spectacular Rockfall and Debris Avalanche in Yosemite National Park // //A debris avalanche is triggered and starts moving down the steep slope

http://en.wikipedia.org/?title=Debris_avalanche&redirect=no                                                                                                 Debrisavalanche = Landslide

 Volcanic debris avalanche

 
Decapoda
Declinatie
Deflatie 2 3 4 5
Deformatie 2 3
Deformeren
Degenkrab
Degradatie
Dekblad
Dekzand 2 3 4
-jonger
-ouder
Del
Delta 2
Demospongiae
Demosponzen
Dendrieten
Dendrietisch
Dendrograptus
Dentalium
Denudatie 2 3 4
Denudatiebasis
Depressies
-afvloeiloze
Desertpavement
Desintegratie
Desquamatie 2
Determinatie
Determineren
Detritische 2
Devoon
Diabaas 2
Diadematoida
Diagenese 2 3
Diaklaas(azen) 2 3 4
Diadematacea
Diasteem
Diatomeeën 2 3 4
Diatomeeënslib
Diatomiet 2
Dichtheid
Dicotylen 2
Didelphia
Dieptegesteenten 2
Diepzeetroggen 2 3
Differentiatieverschijnsel
Dilatatie
Dinoflagellaten 2
Dioriet 2
Dip slope
Disconformiteit
Discontinuïteitsvlak
Discordant
Discordanties
Divergerend
-patroon
Documenteren van vondsten
Dogger
Dolerieten
Doline(s)
-instortings
-meertjes
-oplossings
Dolomiet 2
Dolomitisatie
Dom
Domichni
Domichnia 2
Donken
Doorbraakdalen
Doordringbaarheid
Doorzichtigheid
Draadwormen
Drachenfelstrachiet 2
Drift
Driftstromen
Droogdalen
Druipsteen
Druk
-gelaagdheid
-ontlasting
-splijting 2
-verschillen
Dryas 2 3 4
-Jonge Dryas
-Late Dryas
Duinen
-dwars
-kam
-lengte
-lij
-organogene
-pan
-parabool
-sikkel
-streep
-vrije
Duizendpoten
Duricrusts 2
Dynamische metamorfose

Echinacea 2
Echinocorys
Echinocystitoida
Echinodermata 2 3 4
Echinoida 2
Echinoidea
Echinolampas
Echinoneina 2
Echinothuroida
Echinozoa 2 3
Ectoproct 2 3
Edelstenen
Edrioasteroidea
Eembodem
Eéncelligen
Eénzaadlobbigen
Eerstelingen
Effluent
Eilandenbogen
Elasmobranchia
Elementen
Eleuterozoa
Elsterien
Eltvillertuf 2
Endemisch
Endichnia
Endogene krachten
Endogene processen
Endorheïsche gebieden
Ensemble
Entelophyllum
Entoprocta 2 3
Eoceen 2
Eolisch(e) 2 3 4 5
-ablatie
-corrasie
-transport
Epibiont
Epicentra
Epicentrum
Epichnia
Epicontinentale bekkens
Epicontinentale zeeën 2
Epidermisplooiing
Epidootgroep
Epifyt
Epigenese
Epigenetisch dal
Epigenetische mineralen
Epilimnion
Epilithe
Epirogene meren
Epirogene verbuiging
Epirogenese 2 3 4 5 6
Epirogenetische opheffingen
Epixatie
Epizoair
Equisetophyta 2
Era
Eratheem
Erg
Erosie 2 3
-achterwaartse
-basis 2
-breedte
-glaciale
-terrassen
-vlakte
Erratica
Ertsgangen
Ertswinning
Erupties
Estuaria
Estuarium
Etage
Euchinoidea
Eukaryota(en) 2 3
Eumetazoa
Eustatische 2 3
Euthycarcinoida
Eutroof 2 3
Evaporieten 2 3 4
-fossiele
Evolutie 2 3
Exfoliatie 2
Exichnia
Exogene processen 2
Exogeologie
Explosiekrater
Extraterrestrische
Extrusiegesteente
Faciës
Faciësfossiel
Familie
Fauna
Favosites 2
Felsische mineralen
Fenokristen
Ferricretes
Ficus
Firn
-bekken
-lijn
-plateaus
Fissidentalium
Fjorden
Flagellaten 2
-silico
Flexibilia
Flexuren
-steile
Flint
Flora
Fluorescentie
Fluoriet
Fluviatiel-denudatieve reliëf
Fluvioglaciale afzettingen
Flysch 2
Flyschafzettingen
Fodinichnia 2
Foramen
Foraminiferen
Formatie
Fosfaatafzettingen
Fosfaten
Fosforiet(en) 2
-knollen
Fossiele(n)
-brandstoffen
-evaporieten
-sporen
-strandwalformaties
Fossilisatie
Fragmocoon
Franjeriffen
Freatische vlak
Ftaniet
Fugichnia 2
Fulguriet 2
Fumarolen
Fungi 2
Fusulinina
Fyla 2
Fylliet
Fylogenetische verwantschap
Fylum 2
Fysische geografie
Fytolieten
Fytoplankton 2 4
Gabbro
Galeniet
Gammastralen
Ganggesteenten
Gangopvullingen
Garnalen
Gasbronnen
Gassen
Gastrioceras
Gastrolieten
Gastropoda
Gebergte
-residuair
-rest
-vorming 2
Gelaagdheid
-gegradeerde
-jaar
-kriskras
-scheve
Gelede wormen
Geleedpotigen 2
Gelifluctie 2
Gelivatie
Gemmologie
Genese
Genetische eenheden
Genus
Geo
Geochemie
Geoden 2
Geodesie
Geodynamica 2
Geofysica
Geohydrologie 2
Geologie 2
-algemene
-dynamische 2
-fysische 
-historische
-kwartair
-structurele
-tektonische 2
-toegepaste
Geologische
-geschiedenis
-tijdschaal
-verzameling
Geomorfologie 2 3
Geosynclinalen 2
Geotektoniek 2
Geothermische gradiënt
Geprecipiteerd
Geresedimenteerd
Geslacht 2
Gesteenten
Gesteentetellingen
Getijgolven
Getijstromen 2 3
Getrapt
Getuigeberg
Gewervelde dieren
Geysers 2
Gidsfossiel(en) 2
Gingko
Gips 2
Git
Glabella
Glaciaal(e) 2
-dal
-erosie
-meren
Glaciatie
Glaciologie
Glans
Glassponzen
Glauconia
Glauconiet
-korrels
Gletsjer(s)
-erosie
-krassen
-tong
Glimmers
Glimmerschist
Glycymeris
Gnathostomata 2
Gneis 2
Gondwana
Goniatites
Gors
Graafgangen
Graafvoetigen
Gradiënt 2 3
-stromen 2
Granaatgroep
Graniet 2
Granietische magma
Granuliet
Graptolieten 2
Graptolites
Graptolithina 2
Grauwacke
Gravitatieve bewegingen
Grind
-niveaus
-tellingen
-vloertjes
Groenschist
Groenschistfaciës
Groep
Grondboringen
Grondwater
-veen
Grondwaterspiegel 2
-gespannen
-schijn
-zwevende
Grotten
Grubben
Gryphaea
Guano
Günz
Gymnospermae 2
Gyrolithes
Haaien
Haakombuiging 2
Häckel
Haematiet
Hagedissen
Halfwaardetijd
Haliet 2 3
Halogeenverbindingen
Halokinese
Halvemaanvormig
Hamites
Hammada
Hardground 2
Hardheid 2
Hardheidsschaal
Hardwaterlagen
Hartschelp
Helicoïdale stroming
Helicoplacoidea
Heliolieten
Hellingprocessen 2
Hematiet 2 3
Hemiasterina
Hemichordata 2
Hemicidaris
Hemicidaroida 2
Hemipneustes
Herbivoren
Hercynische orogenese 2
Hesemann, formule van
Heterotroof
Hexagonaal
Hexagonaria
Hexapoda
Holaster
Holasteroida
Holecephali
Holectypina
Holectypoida
Holen
Holoceen 2
Holothuroidea
Holotype
Holtedieren
Homalozoa
Hominidae
Homo
-erectus
-habilis
-sapiens 2
-sapiens neanderthalensis
-sapiens sapiens
Hooggebergte
Hoornblende
Hoornrots 2
Horizon
-bovenste
Horizont van Nagelbeek
Horizont(en) 2
Horizontale bewegingen
Horsten
Horton, wetten van,
Huidje
Humuslaag
Hyalospongia
Hydratatie 2
Hydro
-geologie 2
-lakkolieten
-logie 2
-lyse
-sfeer 2
-thermale gangen
-thermische metamorfose
-xiden
Hydroïdpoliepen
Hypichnia
Hypo
-centrum 2 3
-limnion
-stoma
Hypsometrische kaart
Ichnofauna
Ichnogenus
Ichnologie 2 3
Ichnospecies
Ichthyosaurus
Ignimbriet
Iguanodonten
IJslenzen
IJstijd(en) 2 3 4
IJzer
-concreties
-oer
-tijd
-verbindingen
Imbrikatie 2
Impact
Inadunata
Inarticulata 2
Inclinatie
Incompetent gesteente
Indampingsgesteenten
Indruk
Influent
Inkoling
Inkolingsreeks
Inktvissen
Insecta 2
Inselberge
In situ
Inslag
Insolatie 2
Inspoelingshorizon
Interambulacraalvelden
Interglaciaalen (alen) 2
Interstadiaal(-en)
Intrazonale processen
Intrusielichamen
Intrusies
Ionen
Irregulaire zeeëgels
Irregularia
Isostatische daling
Isostatische oprijzing
Jama’s
Jura 2
Jurassisch reliëf 2
Juveniel
Juveniel water
Kaaklozen
Kaar 2
Kaarmeer
Kalium
Kalium – Argon -Methode
Kalk
-areniet
-branderijen
-knollen
-koolzure
-korsten
-oölieten
-sinter
-sponzen
-steen
-tuf
Kamptozoa 2
Kanaal
Karaat 2
Karboon
-onder
Karneool
Karren
Karst
-depressies
-hydrologie
-kloven
-pijpen
-restbergen
-verschijnselen 2 3
Kationen
Kauri
Kegel
-karst
-schelpjes
Keienvloertje
Keileem 2 3
Keukenzout
Keuper
Keverslakken
Kiezel 2
-concreties
-korsten
-oölietgrinden
-zuur
-zuurgroep
Klapperstenen
Klasse
Klastisch 2
Klei
-rode diepzee
Kleur
Kleurindex
Klieving
Klimaat(en) 2 3 4 5
-aride
-berg
-gordels
-makro
-mediterrane
-micro
-meso
-paleo
-polair
-semi-aride
-steppe
-subtropisch
-tropisch
-tropische savanne
-woestijn
-zones
klimatologie
Klippen
Kloofdal
Knopstralers
Koem
Kokerwormen 2
Kokkels
Kolonie
Koninkrijken 2
Koolstofgehalte
Koolwaterstoffen 2
Koolzuurontrekking
Koppotigen 2
Koraalsponzen
Koralen 2
Korrelgrootte 2 3
Korund
Kosmisch stof
Kosmogene
Kosmopolitisch
Kraagdieren 
Kraakbeenvissen
Krabben
Krater
-meer
-wand
Kratonen
Kreeften
Krijt
Krijtfossielen
Krimpscheuren
Kristalassen
Kristal(len) 2
-lografie
-roosters
-stelsels 2
-structuur
-water
Kritische snelheid
Krokodillen
Kronkelberg
Kruin
Kruipen
-gangen
-sporen
Kryoturbatie
Kubisch
Kunstmatige systemen
Kustdrift
Kusten 2
Kustvlakte
Kwalitatieve analyse
Kwallen
Kwantitatieve analyse
Kwartair 2 3
Kwarts
Kwartsiet
Kwel
Kwelder
Laag
Laagland
Laccolieten
Lacustriene
Laganina
Lagunes 2 3
Lakprofielen
Lamellibranchiata 2
Laminaire stromingen
Laminatie(s) 2
Landijs
Landtongen
Lapilli
Laterale erosie
Latiet
Latosols
Lava 2
Lawine(s) 2
-droge
-grond
-natte
-stof
Leem 2
Lei
Leisplijting 2
Lengteprofiel
Lens
Lepidodendron
Lepidostrobus
Levenssporen
Ligniet
Lijzijde
Limnologie 2 3
Limoniet 2
Lingoïde
Lingula
Lingulida
Linnaeus 2
Lithificatie
Lithofaciës
Lithologie 2
Lithophaga lithophaga
Lithosfeer
-platen
Lithostratigrafie 2
Lithostrotion
Littorina
Load casts
Loefzijde
Longitudinale
-sedimentaanvoer
-stromen
Loodglans
Loodzand
Loopsporen 2
Lophophora
Lopolieten
Loricata
Löss
-afzettingen 2
-bruine
-grijsgele
-middelste
-onderste
-ontkalkte
-poppetjes
Luminiscentie
Lutieten
Lutum
Lycopodiophyta
Lycopsida
Lydiet 2
Maagstenen
Maaren
Maashagedis
Macrofossielen
Mafische mineralen
Magma 2
Magnesiet
Magnesium
Magnoliophyta 2
Malachiet
Malacostraca 2
Malm
Mammalia 2
Mammoetboom
Mangaanknollen
Mantelschelpen
Mariene processen
Markasiet 2
Marmer
Marsupia
Martinson, classificatie
Massabeweging
Meander
-afglijdings
-dal
-ingezonken
Meercelligen
Mega-annum
Megascopisch gesteente
Melkkwarts
Member
Meren
-carbonaat
-chloride
-kunde
-sulfaat
Merostomata
Mesa
Mesheften
Mesofossielen 2
Mesolithicum
Mesotroof 2 3
Mesozoa
Metabolisme
Metamorfose 2 3
Metaphyta
Metasomatose
Metazoa
Meteorieten 2 3
-krater
-stof
Meteorisch water
Methaan
Meyeria
Michelina
Micraster
Micrasterina
Microfossielen
Micromounts
Microtektoniek
Midatlantische rug 2
Middengebergte
Migreren 2
Milankovitch
Mindel
Mineraalafzettingen
Mineraalinhoud
Mineralen 1
-fysische kenmerken
-optische kenmerken
Mineralogie 2
Mioceen 2
Modderstromen
Moedergesteente Moedermateriaal 2 3
Moerasijzererts
Moeraskalk
Mohoroviçic
Molasse 2
Mollusca 2
Molukkenkreeft
Monadnocks
Monera 2
Monoclinale rug
Monocotylen 2
Monocraterion
Monodelphia
Monograptus
Monoklien
Monomineraal
Monoplacophora 2
Monotremata
Moore R.C.
Morene(s)
-binnen
-eind
-grond
-oppervlakte
Morfogenese
Morfologie 2 3
Mosasaurus
Mosdiertjes 2 3
Mosplanten
Mosselkreeftjes
Mossels
Muiltje
Mummificatie
Munsell-kleurenkaart 82
Murex
Muschelkalk 2
Muscoviet
Myophoria
Myriopoda
Mystacocarida
Naaktzadigen 2
Naamgeving 2 3
Nannofossielen
Nannoplankton
Natica
Natrium
Natuurlijke bouwstenen
Natuurlijke systemen
Nautilus
Neerslag
Neerwaartse ombuiging
Nekton
Nemathelminthes
Nemertea
Neolampadoida
Neololithicumum
Neptunisme
Nerietisch
Nesten
Neteldieren 2
Neuropteris
Niche
Nievelsteiner zandsteen
Nodosaria
Nomenclatuur 2
Noordpool
-geografische
-magnetische
Nucula
Nummeren
Nummulieten
Nunataks
Obductie
Obolellida
Obsidiaan 2 3
Oceanische ruggen
Oceanografie
Octocorallia
Octopus
Oesters
Oeverwallen
Ofocalciet
Oilpool
Oiltrap
Olifantstandjes
Oligoceen
Oligotroof 2
Olivijn
Ombrogeen veen
Omgekeerde metamorfose
Omloopberg
Omnivoren
Ompolingen
Omwentelingsellipsoïde
Onderschuivingen
Ondersoort
Onthoofding
Ontmenging
Ontogenese
Ontologie
Onyx
Oöieden 2
Oölieten 2
Oöliticia
Opaak
Opaal
Ophidia
Ophiocistoidea
Ophiomorpha
Ophiuroidea
Oppervlaktegolven
Opschuiving 2
Opvriezen
Orbitoïden
Orde
Ordovicium
Organismen 2 3 4
-pelagische
Organogene
-duinen
-sedimenten
Orgelpijpen
Orogeen(-enen 2 3
Orogenese 2 3 4 5 6 7 8
Orogenetische bewegingen
Orthida
Ortho
Orthogneis
Orthoklaas
Oscillaties
Osculum
Osteichthyes
Osteologie
Ostracoda
Ostracoden
Ostrea
Ouderdomsbepaling
Overschuiving(-en) 2
Oxiden
Oxydatie
Paalworm 2
Paardenstaarten 2
Paddestoelrotsen
Palaechinoida
Paleo
-biologie
-botanie
-ceen
-ecologie 2
-geografie 2
-ichnologie
-klimaten 
-lithicum
-magnetisme 2
-milieu
-pathologie
-sols
-vulkanisme
-zoölogie
Paleontologie 2
-systematische
Palimpsest
Palynologie
Pandemisch
Pangea 2
Para
Paragneizen
Paramoedra’s
Parasiet
Parasitisch
Parataxonomisch
Parazoa
Parent
Pascichnia
Paterinida Pecopteris
Pecten
Pediment(en) 2 3
Pedina
Pedinoida 2
Pediplains
Pedogenese
Pegmatiet 2
Pegmatitisch gesteente
Pek 2
Pelagisch(e) 2 3
-organismen
Pelecypoda
Pelliculair
Pelmatozoa
Peneplain 2 3
Pentamerida
Pentastomida
Pentremites
Perichoechinoidea
Peridotiet 2
Periferie
Periglaciaal(e) 2 3
-meren
-verschijnselen
Periode
Periodiek systeem
Perm 2
-Boven 2
-Onder
Permafrost 2 3 4 5 6
Permeabiliteit 2 3 4 5
Petricolidea
Petrografie 2
Petrologie 2 3
Pholadidae
Phoronida
Phragmatoppoma lapidosa
Phylloceras
Phymosomatoida
Piedmont fans
Pijlwormen
Pingo’s
Pingoruïne(s) 2
Pinna
Pinnulae
Pinophyta 2
Pisces
Plaatkieuwigen
Placentadieren
Placentalia
Plagioklaas
Planaties
Plankton 2 3plankton de richting van oceanen bepaalt?
-fyto
Plantae 2
Platentektoniek 2 3
Platwormen
Platyhelminthes 2
Playa 2 3
Pleistoceen 2 3 4 5
Pleistocene zoogdieren
Pleniglaciaal
Pleocyemata
Plesiocidaroida
Plesiosaurus
Pleurae
Plica
Plioceen
Plooien 2
-buig
-cleavage
-gordels
-vloei
Plooiing(-en) 2
Plutonen)
Plutonieten
Plutonische gesteenten
Plutonisme 2 3
Pluvialen
Podsolic
Podzol(s) 2
-profiel
Pogonophora
Poikilitische textuur
Poljes
Pollen 2
-analyse
Polychaeta
Polydora
Polygonen 2
Polyplacophora
Polypodiophyta 2
Pongidae
Ponoren
Populatie
Porfieren 2
Porfierische textuur
Poriënwater 2
Porifera 2
Porositeit
Posidonia
Posidoniën
Potamides
Preboriaal
Precambrium
Precipitatie 2
Prepareren
Primaten
Prioriteitsregel
Prisma’s
Processen
-azonale
-chemische
-endogene
-exogene 2
-fysische
-intrazonale
-mechanische
-zonale
Progressieve sortering
Prokaryota
Prokaryoten 2
Proterozoïcum
Protista 2 3
Protophyta
Protozoa
Psammechinus
Psammieten van Condroz
Pseudofossiel
Pseudomorf
Psilopsida
Psilotophyta
Pteropsida
Puimsteen
Puin
-last
-waaier(-s) 2 3
Pycnogonida
Pygaster
Pygasteroida
Pygidium
Pygurus
Pyriet 2 3 4 5
Pyrometamorfose
Pyroxeengroep
Pyroxeniet
Radiair patroon
Radioactiviteit
Radiolariën 2 3
-slik
Radiolariet 2
Ras
Recent
Reductie
Reflectievermogen
Refractie
Regime
Regionale metamorfose
Regnum
Regoliet
Regressie
-grind
-vlak
Regulaire zeeëgels
Regularia
Rekristallisatie 2 3
Relatieve datering(-en) 2 3
Relictstructuur
Reliëf 2 3 4 5
Reliëfvormen
Rendzina’s
Repichnia 2
Repterend
Reptilia 2
Resequente rivieren
Reservoirgesteente
Residu
Resistentie
Restbergen
Reticuloceras
Retrogade
Revinienkwartsiet
Rhizopoda 2
Rhynchocoela
Rhynchonellida
Rhyncolites
Rhynia
Ribkwallen
Riffen 2 3
Rijken 2
Rillen
Ringwormen 2
Riss
Rivieren
-anastomoserend
-antecedente
-beddingen
-consequente
-dalvormende 2
-divergerend
-duinen 2
-efemere 2
-episodische
rivieren vervolg
-erosie
-intermitterende
-meanderende 2 3
-obsequente
-onderbroken
-patronen
-periodieke
-permanente
-rechte
-terras 2
-verwilderde
-vlechtende 2
-waaiervormig
Rocourt bodem
Rogerella
Roggen
Rompvlakten
Rookkwarts
Rostrum
Rotatie
Rotliegendes 2 3
Rotting
Rottingsproducten
Rotulina
Rozenkwarts
Rugosa
Saalien
Salenioida
Salina 2
Saliniteit 2
Saltatie 2
Sandr
Saprofiet
Saprofytisch
Sapropeel 2
Sapropelium
Sarcopterygii
Sauria
Scaphopoda 2
Scaphopoden 2
Schaaldieren 2
Schalie 2 3 4
Schiervlakte(n) 2 3
Schietende
Schijnfossiel
Schildpadden
Schimmels 2
Schist 2
Schizophyta
Schoklamellen
Schollen
Schollentektoniek
Schoorwallen
Schor
Schubboom
Sciadopytys
Scleractinia 2
Sclerospongiae 2
Sclerosponzen
Scultellina
Sea floor spreading
Secreties
Sedentair
Sedeplain
Sediment(en)
-gesteenten 2 3 4 5
-klastisch 2 3
-limnische
-pelagische
-in meren voorkomende
-shelf
-terrigene
Sedimentatie 2 3 4 5 6
-bekkens
-terrassen
Sedimentologie 2
Selachii
Segregatie
Segregatieijs
Seilacher, classificatie van
Seismografen
Seismologie
Sepia
Septaria
Sequentie
Sequoiadendron
Sericiet
Serie
Serir
Serpentijngroep
Serpula 2
Serpulidae
Sessiel
Sfaleriet
Sferoïdale desintegratie
Sheet flood 2 3
Sheet wash 2
Sheeting
Shelf 2
Shelfzeeën
Sideriet 2 3 4
Sifo
Sigillaria
Silcretes 2 3
Silex
Silicaat(en) 2
Silicificatie
Sills
Silt 2
Siltsteen
Siluur 2
Sintels
Siphunculoidea
Sipuncula
Situ
Skelet
Skolithos linearis
Slakken 2
-mineralen 2
Slang(en)
-sterren
Slenken 2
Slib
-diatomeeën
-organisch
Slik
-diatomeeën 2
-globigerinen 2
-radiolariën
Slump
Smelt
Sneeuw
Snoerwormen
Solifluctie 2 3
Solum
Somasteroidea 2
Soort 2
Spatangoida
Species
Speleologie
Sphagnales
Sphenopteris 2
Spinachtigen
Spinel
Spira
Spiriferen
Spiriferida
Splijting 2
Splijtlagen
Spoel
-pedimenten
-vlakten 2
-zandvlakten
Spondylus
Spons(zen) 2 3
-lichaam
-naalden
-riffen
Sporen
-elementen 2
Spuitwormen
Squamata
Strophomenida
Stadialen
Stalactieten
Stalagmieten
Stam(men) 2
Steen
-eter
-kernen
-kool 2
-koollagen
-zout 2
Steentijd
-Jonge Steentijd
-Midden Steentijd
-Oude Steentijd
Stekelhuidigen 2 3
Stigmaria
Stollingsgebieden
Stollingsgesteenten
Stone lines
Stoottanden
Stralingscurve
Stralingsintensiteit
Strandwallen
Stratigrafie 2 3 4 5
Stratigrafie van het Krijt
Stratigrafische correlatie
Stratum
Streckeisen, ruit van 2
Streep
Streepduinen
Stromatoporen 2 3
Stromatoporenriffen
Stroming
Stroom(en)
-drift
-fossiele stroomribbels
-gebied 2
-niet-oscillerende
-ribbels 2
-snelheid
Structurele geologie
Structurele geomorfologie
Structuur(en) 2 3
-tektonische
-verdringings
Stuifmeel
Stuifzanden
Stuwwal
Stylolieten 2
Subatlanticum
Subboreaal
Subductie
Subglaciale gesteenten
Sublimatie
Submariene gesteenten
Subsequente rivier
Subspecies
Sulfaten
Sulfiden
Superfamilie
Superpositie
Suspensie 2 3
Suspensiemateriaal
Sutuur
Syeniet
Symmetrie 2
Synclinaal(-en) 2
Synclinorium
Synform
Syngenese
Syngenetische mineralen
Syringopora
Systeem
Tabulaten
Tafelberg
Tardiglaciaal
Taunuskwartsiet
Taxonomie 2 3
Teer
Tektieten 2 3 4
Tektoniek 2
Tektonisch(e)
-deformatie
-meren
-venster
Tellurisch
Temperatuur
Tentaculata
Tepelhoorn
Terebratula grandis
Teredinidae
Teredo
Teredo navalis
Terras(sen)
-bovenste
-fluviatiel
-erosie
-jongste
-kruising
-onderste
-oudste
Terrestrische
Terrigeen
Terrigene afzettingen
Tertiair 2
Terugkaatsing 2
Terugschrijdende (erosie)
Tetragonaal
Textuur 2 3
Thallophyta
Theca
Thermale bronnen
Thermische gradiënt
Thermische metamorfose
Thermokarstmeren
Thorax
Tigillites
Tijd(s)(en) 2 3
-eenheid
-interglaciale
-schaal
-tussen
-vak(ken) 2 3
Tillieten
Toetssteen
Torenkarst
Tornatella
Torrentiële stromingen
Toxasterina
Trachiet
Transgressie(s) 2 3
Travertijn 2 3
Trepostomaten
Trias 2
-Onder
Trigonaal
Trigonia
Triklien
Trilobieten 2 3
Trilobita
Trilobitoidea
Trilobitomorpha
Trog
-geosynclinale troggen
-vormig
Tsjernosem
Tsunami(‘s) 2 3
Tuf(-fen) 2
Tufkrijt
Tunicata
Tunneldal
Turbidieten 2 3 4
Turbulente stromingen
Turritella 2
Tweekleppigen 2 3
Tweezaadlobbigen
Typeexemplaar
Typelokatie
Tyrannosaurus
Uitbarstingen
Uitspoelingshorizon
Uitstroomopening
Uitvloeiingsgesteente(n) 2 3 4
Uitwerpselen 2
Umbo
Uniformitarisme
Uvala’s
Vagiel
Valsnelheid
Varanen
Varens
Varische orogenese
Varven 2
Vauclusebron
Veen 2
-dal
-hoog
-laag
-mosveen
-topogeen
-vorming
Vegetatie 2 3 4
Veldspaatgroep
Verbogen terras
Verdwijngaten
Vergletsjering
Verhang
Verkiezeling
Verlandingsveen
Verplaatsing materiaal door:
-afspoelen
-glijden
-kruipen
-rollen
-schuiven
-vallen 
-vloeien 2
Verschuiving
-horizontaalverschuiving
Verspoeling
Vertebrata 2
Verweerbaarheid
Verwering(s) 2 3 4 5 6
-laag
-leem 2
-materiaal
Verzamelen
Vishagedis
Vlakte(n)
-abyssale
Vloedgolven
Vloeitextuur
Vluchtsporen 2
Voedselcyclus 2
Voedselketen
Voetvlakten
Vogels 2
Vondstomstandigheden 2
Voorlandbekkens
Voortplantingssporen
Vorst
-creep
-heuvels
-scheuren 2
-spleten
-verwering 2
-wiggen
Vraatsporen 2 3
Vulkaan (anen)
-actief
-gedoofd
-slapend
Vulkanieten
Vulkanisch(e)
-as
-bommen
-glas 2
-schuim
-stof
Vulkanisme 2 3 4 5 6
Vulkanologie
Vuursteen 2 3
-eluvium 2
-mijnbouw
Waddengebieden
Wadi
Warnetonbodem
Warven
Water
-aders
-angulaire
-artesisch water
-capillair water
-connaat water 2 3 4
-doorlatendheid
-geregenereerd water
-grond 2 3
-houding
-juveniel
-kringloop
-oppervlakte 2
-scheiding 2
-vlooien
-zoet
Weekdieren 2
Wegener 2
Weichselien 2 3
Wereldbeving
Whittaker
Wind 2
-corrasie 2
-erosie 2
-kanters
-keien
Woestijn(en) 2
-grind
-kiezel
-lak
-steen
-roos
-rots
-zand
Wolfsklauwen 2
Wormgangen
Wormkokertjes
Wrijfkrassen
Wrijfspiegels
Wrijvingsbreccie
Wulk
Würm 2
Xenolieten
Xyliet
Zaadvarens
Zaagvissen
Zand 2
-afzettingen
-steen 2 3
-tongen
Zechstein
Zee
-anemonen
-bevingen
-binnen
-bodemreliëf
-dadel
-egels 2
-kat
-komkommers
-lelies
-pokken
-spiegelbewegingen
-spinnen
-sterren
Zeolietfaciës
Zijp
Zinkblende
Zirkoon
Zoarium
Zoetwatermossel
Zoetwaterzakken
Zonale processen
Zone(es)
-abyssale 2
-bathyale 2
-bewonings
-breuk
-cluviale
-geplooide
-hadale
-illuviale
-littorale
-nerietische
-pelagische 2
-rek
Zonnestelsel
Zonneverhitting
Zoogdieren 2 3 4
Zoöplankton
Zout(en)
-afzettingen 2
-gehalte
-heid
-koepels
-korst(-en) 2
-meren
-pijlers
-steen
-tektoniek
Zuurgraad 2 3
Zuurstofisotopen
Zuurstofrevolutie
Zwaarspaat
Zwaartekracht
ZwammenZwerfstenenhttp://www.kijkeensomlaag.nl/cms/index.php?option=com_content&view=article&id=638&Itemid=441
Zwerfsteengezelschappen
Zwerfsteentellingen

naar Geologie in Telegramstijl
naar Geologische Tijdschaal
naar Trefwoordenregister
naar Literatuurlijst

GEOLOGIE IN TELEGRAMSTIJL INLEIDEND

°

 zie onder Geologie

NEDERLANDSE GEOLOGISCHE VERENIGING


GEOLOGIE IN TELEGRAMSTIJL

door F.C. Kraaijenhagen

Een gezamenlijke uitgave van de
NEDERLANDSE GEOLOGISCHE VERENIGING
en de
NGV afdeling LIMBURG
September 1992

1992 © Copyright Nederlandse Geologische Vereniging.

Voor Internet herzien en bewerkt in 2006 door George Brouwers Oisterwijk.

***

AAngevuld en uitgebreid met

http://www.natuurinformatie.nl/ndb.mcp/natuurdatabase.nl/i000448.html#A

Geologische begrippen   

Klik op een begrip voor de definitie. Wil je meer weten over een bepaald begrip, bekijk dan het thema‘De ondergrond van Nederland’, of gebruik de zoekmachine.

De geologische tijdvakken zijn niet opgenomen in deze begrippenlijst. Zie voor de beschrijving van deze tijdvakken het thema ‘Ondergrondse tijdmachine’.

A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z

&

Glossary of Terms for Geology

(From The Earth’s Dynamic Systems, Fourth Edition by W. Kenneth Hamblin. Macmillan Publishing Company, New York, NY. Copyright © 1985) 

[A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z ]

http://www.evcforum.net/WebPages/Glossary_Geology.html

http://www.geologyrocks.co.uk/glossary/

By Letter

A B C D E F G H I J K LM N O P Q R S T U V WX Y Z

By Category

____________________________________________________________________________

* naar Trefwoordenregister   

 naar  Geologische Tijdschaal 

naar Literatuurlijst

index n.g.v    word lid n.g.v

INHOUD 

2.3. Geologische processen
3.0. De aarde
3.1. Gegevens over de aarde
3.2. De aardkorst
4.0. Tijd in de geologie en geologische geschiedenis
4.1. Relatieve ouderdomsbepaling
4.2. Stratigrafie
4.3. Absolute ouderdomsbepaling
4.4. Activeringsanalyse
5.0. De geologische geschiedenis van de aarde en van Nederland
6.0. Structurele geologie
6.1. Plooien
6.2. Breuken
7.0. Geotektoniek
7.1. Orogenese
7.2. Epirogenese
7.3. Krachten in de geotektoniek
7.4. Vulkanisme
7.5. Aardbevingen
8.0. Exogene processen 8.1. Klimaten
8.2. Meteorieten
8.3. Blikseminslag
9.0. Verwering
9.1. Mechanische verwering
9.2. Chemische verwering
10.0. Bodemkunde
10.1. Bodemvorming
11.0. Hellingprocessen
11.1. Belang van hellingprocessen
11.2. Verplaatsing van materiaal
11.3. Invloed op hellingprocessen
11.4. Vormen van hellingen
12.0. Transport en afzetting van sedimentaire deeltjes
12.1. Sedimentaire deeltjes
12.2. Soorten stromingen
12.3. Transport en sedimentatie in water
12.4. Transport en sedimentatie door wind
12.5. Transport en sedimentatie door golven
12.6. Sedimentaire deformatie-structuren
13.0. Rivieren
13.1. Indeling van rivieren
13.2. De waterhuishouding
13.3. Vervoer van sedimentair materiaal in rivieren
14.0. Het fluviatiel-denudatieve reliëf
14.1. Dalvorming
14.2. Dalprofielen
14.3. De cyclus van de dal-evolutie
14.4. Dalstelsels
14.5. Droge dalen
14.6. Doorbraakdalen
14.7. Dalmeanders
15.0. Terrassen
15.1. Soorten terrassen
15.2. Ontstaan van terrassen
16.0. Vlakke reliëfs
16.1. Pedimenten
17.0. Reliëf en tektonsiche structuur
17.1. Cuesta’s
18.0. Meren
18.1. Ontstaan van meren
18.2. Water van meren
18.3. Zoutmeren
18.4. Sedimentatie in meren
19.0. Ondergronds water
19.1. Soorten ondergronds water
19.2. Grondwaterbeweging
19.3. Grondwatervoorkomens
20.0. Afbraak en opbouw door grondwater
20.1. Karstverschijnselen
20.2. Karsthydrologie
20.3. Afzettingen uit grondwater
21.0. Geologische werking van wind
21.1. Winderosie
21.2. Eolisch transport
21.3. Woestijnen
22.0. De geologische werking 
22.1. Sneeuw
22.2. IJs en gletsjers
22.3. Periglaciale verschijnselen
23.0. IJstijden
23.1. Oorzaken van ijstijden
24.0. De zee
24.1. Waterbeweging in zee
24.2. De voedselcyclus
24.3. Het zeebodemreliëf
24.4. Afzettingen in zee
24.5. Bewoningszones in zee
25.0. Kusten
25.1. Rotskusten
25.2. Kusten uit los materiaal
25.3. Zeespiegelbewegingen
26.0. Zout
26.1. Evaporieten
27.0. Fossiele brandstoffen
27.1. Veen, bruinkool, steenkool
27.2. Aardolie
27.3. Aardgas
28.0. Mineralen
28.1. Kristallen
28.2. Fysische kenmerken
28.3. Optische kenmerken
28.4. Diverse specifieke kenmerken
28.5. Chemische samenstelling en indeling van mineralen
28.6. Voorkomen van mineralen
28.7. Micromounts
28.8. Slakkenmineralen
29.0. Gesteenten en gesteentevorming
29.1. Stollingsgesteenten
29.2. Sedimentgesteenten
29.3. Concreties en secreties
29.4. Metamorfe gesteenten
29.5. Overige gesteenten
30.0. Fossielen
30.1. De studie van fossielen
30.2. Classificatie en naamgeving van fossielen
30.3. Geschiedenis
30.4. Naar een moderne taxonomie
30.5. Fossielen van Rijk 1: Monera
30.6. Fossielen van Rijk 11: Protista
30.7. Fossielen van Rijk 111: Plantae
12.6. Sedimentaire deformatie-structuren
30.8. Fossielen van Rijk IV: Fungi
30.9. Fossielen van Rijk V: Animalia
31.0. Fossiele sporen van levende organismen
31.1. Loopsporen
31.2. Kruipgangen en boorgaten
31.3. Aanhechtingssporen
31.4. Vraatsporen e.d
31.5. Sporen van parasieten en ziekten
31.6. Nesten en holen
31.7. Uitwerpselen
31.8. Gastrolieten
31.9. Voortplantingssporen
32.0. De geologische collectie
32.1. Verzamelen
32.2. Prepareren en conserveren
32.3. Determineren
32.4. Documenteren
32.5. Het bewaren van uw verzameling
32.6. Lakprofielen
33.0. De amateur en geologie
33.1. Levenssporen
33.2. Gesteentetellingen
33.3. Mesofossielen
33.4. De Fulguriet van Hergenrath
33.5. Radioactiviteit in onze bodem
33.6. Natuurlijke bouwstenen
33.7. Prehistorische Vuursteenmijnbouw
33.8. Kalkbranderijen
33.9. Pleistocene zoogdieren
33.10.Ertswinning nabij onze Zuidgrens
33.11.Krijtfossielen beschreven
33.12.De stratigrafie van het Krijt
33.13.Het ontstaan van een museum
33.14.Grondboringen in Zuid-Holland
33.15.Van amateur tot onderzoeker
34.0. Nederlandse Geologische Vereniging (NGV)

 

ALGEMEEN 

°

1/1

°GEOLOGIE.  aardkunde = de wetenschap, die zich bezig houdt met het ontstaan van de aarde, met de studie van debouw en de samenstelling van de   aardede processen die zich erin en erop afspelen en de historie hiervan .

NB. Ge = aarde. Logos = wetenschap, betekenis, kunde (grieks).

°Algemene geologie = de leer van de geologische processen. //Men verstaat onder algemene geologie ook wel: de leer van de geologische krachten = dynamische geologie. Deze krachten kunnen fysisch, chemisch of organisch zijn

°Aardwetenschappen = de wetenschappen, die zich bezighouden met de aarde in haar gasvormige, vloeibare en vaste fasen.

°Cosmogonie = 

°cosmografie = de wetenschap, die zich bezighoudt met de vorming en de ontwikkeling van het  heelal = de Cosmos.

°Tellurisch = als bijvoeglijk naamwoord gebruikt voor: behorend tot en betrekking hebbend op de aarde.

°Geologische processen = algemene geologie = de voortdurende werking, waardoor de gesteenten van de aarde worden gevormd, veranderd en verplaatst. Ook wel: de geologische, fysische, chemische en organische krachten.

http://www2.ulg.ac.be/geolsed/processus/processus.htm

°Neptunisme = de theorie, die stelde, dat vrijwel al het gesteente van de aardkorst is afgezet in water.

°Plutonisme = het proces, waarbij gesteente in de aardkorst ontstaat door stolling van lava.
Hierbij ontstaat dieptegesteente

Plutonisme kan verwijzen naar:

  • intrusie, het binnendringen van vloeibare magma in de aardkorst;
  • plutonisme, een 18e- tot 19e-eeuwse theorie in de geologie.

2.1

*** Deelwetenschappen van de geologie    

De   geologische wetenschap omvat verschillende disciplines = deelwetenschappen.

Hiervan noemen we:
-historische geologie = studie van de chronologische geschiedenis van de aardkorst (vooral beoefend door stratigrafen).
-stratigrafie = studie van sedimentgesteenten in hun verticale opeenvolging en hun horizontale spreiding.
-sedimentologie = studie der sedimenten = afzettingsgesteenten; is opgebouwd uit delen van de mineralogie, petrologie, algemene geologie en stratigrafie.
-mineralogie = studie der mineralen.
-mineralen = vaste chemische stoffen met een specifieke chemische samenstelling.  
-kristallografie = beschrijving der kristallen.
-petrologie =gesteentekunde.
-paleontologie = paleobiologie = studie van fossielen (belangrijk voor stratigrafen).
-tektonische -of structurele geologie = studie der vervormingen in de aardkorst.
-fysische geologie = dynamische geologie (wat verouderd) = de studie van de geologische processen, hun werking en de resultaten daarvan.
-fysische geografie = geomorfologie = fysische aardrijkskunde = natuurkundige aardrijkskunde = de studie van de uitwendige kenmerken en de veranderingen van het land, het water en de atmosfeer van de aarde = ook wel: de studie van reliëfvormen en van reliëfvorming.
-palaeogeografie = paleogeografie = de studie van de verdeling van land en zee gedurende de geschiedenis van de aarde en de verdeling van gebergten, woestijnen, rivieren, meren, enz.
-paleoecologie = studie van het verband van organismen met hun omgeving in geologische tijden = studie van het leefmilieu in geologische tijden.
-geodynamica = de wetenschap die zich bezighoudt met bewegingen binnen de aarde.
-geofysica = onderzoek van de aarde met natuurkundige methodieken en instrumenten (meestal meetinstrumenten).

-geochemie = studie der chemische processen in de aarde.

-geodesie = het vaststellen door waarnemingen en door metingen van de relatieve positie van punten en gebieden op aarde en de vorm van de aarde als geheel.
-toegepaste geologie = een tak van de geologie ten behoeve van een beperkt toepassingsgebied.

Voorbeelden hiervan zijn:
*technische geologie = b.v. ten behoeve van bouwkundige werken.
*economische geologie = t.b.v. de opsporing en de kennis van nuttige stoffen.
Vergelijk: delfstofkunde, aardoliegeologie.
-hydrogeologie = de studie t.b.v. exploratie en exploitatie van grondwater.

Wetenschappen, die nauw zijn verbonden met geologie zijn o.a:
*Klimatologie .
*oceanografie = studie van oceanen en zeeën, inclusief kusten.
*hydrologie = studie van het stromende water (hydraulica).
*glaciologie = studie van de gedragingen van ijs.
*limnologie = studie van meren.
*bodemkunde = kennis van het bovenste deel van het landoppervlak. Is van belang voor de landbouw e.d.
*speleologie = bestudering van grotten.
*ichnologie =studie van fossiele sporen, gemaakt door dieren.

NB

Woorden eindigend op ‘logie’ duiden op de studie van iets.
Woorden eindigend op ‘grafie’ duiden op het beschrijven van iets.
Voorbeeld:
petrologie = gesteentekunde, leer der gesteenten.
petrografie = beschrijving van gesteenten

Eigenlijk dus ook: geologie = studie van de aarde en geografie = beschrijving van de aarde. Dit geeft al aan, dat de grenzen kunnen vervagen en dat het spraakgebruik zijn eigen weg gaat.
Toch blijft inzicht in de terminologie belangrijk.

Geologie is ook hulpwetenschap van menige andere wetenschap.
Voorbeeld: de uit de VS stammende

°

*‘geoarchaeology‘.

***  

2.2. Werkmethoden in de geologie 

Men kan geologie benaderen vanuit:
1.huidige waarneembare processen en deze ‘terugvertalen’.
2. waarnemingen aan objecten en deze deduceren = conclusies logisch afleiden.
3. experimenten.

sub 1. Men noemt dit

°actualisme = vergelijking van huidige processen met vroegere. Dit veronderstelt 
°uniformitarisme 
= onveranderlijkheid van de processen.
sub 2. Dit is een vorm van vergelijkende ontologie: processen afleiden uit waarnemingen en zo mogelijk vooral uit reeksen waarnemingen.

°Ontologie = de leer van het zijn.
sub 3. In het geologische laboratorium of in het veld.

***

2.3. Geologische processen.

In de geologie onderscheidt men twee soorten processen:
endogene processen = de oorsprong, de krachtbron ligt in de aarde zelf.
exogene processen = de werking komt van buitenaf, uit de atmosfeer, hydrosfeer, biosfeer.

Van de endogene processen noemen we:
 ° –  plooiing = vervorming met behoud van het verband der lagen.

° _ breuken = vervorming zonder behoud van het verband der lagen.  //Onderbreking van de samenhang van gesteenten; scheur in de aardkorst waarlangs veelal een gebied is opgeheven of juist is weggezakt

Zowel in toepassing op onderbrekingen zonder verplaatsing der delen langs het breukvlak als op onderbrekingen met verplaatsing, verschuiving van lagen.

.

°orogenese = gebergtevorming.
°epirogenese = rijzen en dalen van grote delen van de aardkorst.
° metamorfose = rekristallisatie van gesteente in vaste toestand, meestal op grote diepte.–>metamorfe gesteenten 

Afb. 3 De meest voorkomende metamorfe gesteenten volgens hun graad van metamorfose.

De meest voorkomende metamorfe gesteenten volgens hun graad van metamorfose
° plutonisme = processen, die samenhangen met de vorming van gesteente in de aardkorst uit gesmolten toestand.

°vulkanisme = processen rond de uitvloeiing en uitblazing van gesmolten gesteente, vorming van gangen, sills e.d.

 

composietbeeld van de Olympus Mons op de planeetMars, met een hoogte van 27.000 meter en een diameter van ruim 500 kilometer de grootst bekende vulkaan en berg van het zonnestelsel

Dieptegesteenten en vulkanisme 

°

Van de exogene processen noemen we:

-klimaten = weersomstandigheden in bepaalde gebieden ‘het jaar rond’, bepaald over lange perioden, gewoonlijk van 30 jaar.

-klimaatzones = gebieden met overeenkomstig klimaat.

-verwering = verandering en/of afbraak van gesteente onder invloed van atmosfeer en organismen. Zie ook erosie 

-denudatie = afvoer van verweringsmateriaal vanaf de plaats van verwering.
-sedimentatie = afzetting van losse gesteenten.
-diagenese = verandering van sedimenten in harde gesteenten.

—> De werking van wind.
Processen rond water, sneeuw en ijs in verschillende vormen.
mariene processen = werking van de zee.
Al deze processen komen in de verdere tekst nog ter sprake.

°
°

3. DE AARDE.    (‘klik’)

De aarde is één van de hemellichamen van ons zonnestelsel en meer in het bijzonder van het planetenstelsel van de zon.
De exogeologie is de studie van de buitenaardse geologie = de geologie van de buitenaardse hemellichamen. Wij zullen ons alleen bezighouden met de geologie van de aarde.

3.1. Gegevens over de aarde.

De aarde bestaat al meer dan 4.5 miljard jaar. Met het ontstaan van een harde korst, meer dan 3.8 miljard jaar geleden, ontstaan er omstandigheden, waarin men van geologie kan spreken.
Het is opvallend, dat er (geologisch gezien) kort daarna al organismen zijn waar te nemen.

De aarde is niet zuiver bolvormig, maar is aan de polen iets afgeplat. Door rotatie = omwenteling om de aardas = de denkbeeldige lijn door N- en Z-pool heeft ze de vorm van een omwentelingsellipsoïde = afgeplatte bol.
– de vaste aarde heeft een radius van 6370 km.
– de omtrek langs de evenaar is 40.077 km. De equatoriale diameter is 43 km langer dan de as door de polen.
– de massa van de aarde is ca. 6 x 1024 kg, het volume 1012 km³
– het totale aardoppervlak is ruim 500 miljoen km².

De aarde bestaat uit:
de kern – straal ca. 3470 km, waarin een binnenkern met een straal van ca. 1600 km.
de mantel – dik ca. 2900 km. Men onderscheidt wel een binnenmantel van 2290 km dik en een buitenmantel van 630 km dik.
de korst – onder de continenten enkele tientallen km’s dik, gemiddeld ca.35 km; onder de oceanen dunner, ca. 5-10 km.
De grens tussen mantel en korst heet het discontinuïteitsvlak van Mohoroviçic of kortweg Moho.

Het s.g. van de mantel varieert van 3.2 tot 5.7. Daar de gehele aarde een s.g. heeft van ca. 5.52 moet de kern een s.g. hebben van gem. ca. 11.00, m.a.w. de kern is van zwaar materiaal en bestaat, uit nikkel en ijzer.
Het binnenste deel van de kern bestaat waarschijnlijk uit vaste stof. Het buitenste deel van de kern , die uit vloeibaar ijzer bestaat, veroorzaakt vermoedelijk het aardmagnetisme = magneetveldveld van de aarde.



Fig.l. Opbouw van de aarde.

   

Er bestaat een magnetische Noordpool en een geografische Noordpool. Een magneetnaald, die naar de magnetische N.pool wijst heeft een inclinatie = de hoek met de horizontaal en een declinatie = de hoek tussen de horizontaal = de richting van de magnetische Noordpool en de geografische Noordpool.

De magnetische Noordpool verplaatst zich met een snelheid van enkele km per jaar.
Behalve deze verplaatsing kunnen er ook ompolingen = omkeringen van de polariteit plaatsvinden, d.w.z. de Noordpool en de Zuidpool verwisselen van plaats.
Deze verschijnselen spelen een rol bij geologische en archeologische dateringen.

°
Paleomagnetisme = het magnetisme op een bepaald moment in het geologische verleden.
Het paleomagnetisch veld kan worden gemeten aan enkele magnetische mineralen, zoals magnetiet, ilmeniet, pyrrhotien en haematiet.

De temperatuur in de aarde neemt met de diepte toe. Deze toename over een bepaalde diepte heet de  geothermische gradiënt. .De geothermische gradiënt  is afhankelijk van de lokale warmteflux en de geleidbaarheid van de aanwezige gesteenten in de ondergrond.  …… In W.Europa is deze ca. 3° C per 100 m

Figuur die de warmteflux in Vlaanderen weergeeft (Laenen, 2009)

Lokale warmeflux in Vlaanderen, afgeleid uit temperatuurmetingen in diepe boringen (Laenen, 2009)

Het buitenste deel van de aarde, dat uit gesteente bestaat heet     de lithosfeer. Lithos = steen.

Waar zich oceanen bevinden spreekt men van de hydrosfeer.

Gesteenten bedekt met zeewater zijn submariene gesteenten,

die onder ijs zijn subglaciale gesteenten.

3.2. De aardkorst.

Als we het oppervlak van de aarde bezien, dan kunnen we vaststellen, dat de continenten ca. 35% van het oppervlak beslaan en als grote plateaus boven de oceanen uitsteken.
De oceanen beslaan ca. 65%. Over grote gebieden zijn ze tussen 4000 en 6000 m diep.
De oceaanbodem wordt voor ca.10% gevormd door vlakke delen, de abyssale vlakten. Er zijn ook oceanische ruggen = brede onderzeese bergruggen, zoals b.v. de midatlantische rug tussen Amerika en Europa/Afrika. Verderdiepzeetroggen, lange smalle depressies van vaak meer dan 10.000 m diep. Deze liggen vaak dicht bij randen van continenten of langs eilandenreeksen.
Langs de rand van een continent loopt bijna altijd een shelf = continentaal plat = een ondiepe zone, tot 200 m diep. Dit is a.h.w. een onderzeese voortzetting van het continent.

Wat wij het landschap noemen, kan men aanduiden als het reliëf van het aardoppervlak. De tak van de geologie en de geografie die zich hiermee bezighoudt is de geomorfologie. Beschrijving van het reliëf zou men dus demorfografie moeten noemen. Het ontstaan en de ontwikkeling van de vormen in de tijd heet de morfogenese.
De processen, die hierbij een rol spelen zijn fysisch, chemisch of biologisch van aard.
Waar materiaal wordt weggenomen vindt erosie plaats, waar het wordt opgehoopt accumulatie.

Een geomorfologische kaart wil zowel de vormen van het landschap als hun genese = hun ontstaan voorstellen. Door middel van kleuren en tekens, die worden vastgelegd in een bijgevoegde legenda, worden alle gewenste geomorfologische gegevens op de kaart aangegeven.
Een hypsometrische kaart is een kaart, waarop de hoogtelijnstroken zijn ingekleurd.

4. TIJD IN DE GEOLOGIE EN GEOLOGISCHE GESCHIEDENIS.

In de geologie worden twee methoden voor ouderdomsbepaling gebruikt: de absolute – en de relatieveouderdomsbepaling.
Al in de 19e eeuw is er een relatieve tijdschaal opgesteld. Pas veel later werden hieraan de eerste absolute dateringen toegevoegd. Deze werden meestal bepaald aan de hand van het uiteenvallen van radioactieve elementen in de aardkorst, hetgeen met constante snelheid geschiedt.
De normale tijdseenheid is 1 miljoen jaar = 1 Megaannum = 1 Ma.

  • Ouderdomsbepalingen:
    • Relatieve bepalingen
    • Absolute bepalingen
    • De geologische tijdschaal

4.1. Relatieve ouderdomsbepaling.

Relatieve ouderdomsbepaling berust op superpositie en op evolutie van organismen.

http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/7/79/Geological_time_spiral.png
Het wordt gebruikt voor stratigrafische correlatie = het bepalen van gelijktijdigheid van b.v. afzettingen op enige afstand van elkaar.
°

Superpositie = het hoger of lager liggen van lagen t.o.v. elkaar.
NB. Dit is slechts bruikbaar over kortere afstanden.(= geologische afstanden ) 

Sedimentaire gesteentelagen in de Verenigde Arabische Emiraten.

°
Evolutie kan verlopen van ‘eenvoudiger’ naar ‘ingewikkelder’ organismen, maar ook omgekeerd.

°

Faciës = lithologische groepering, die duidt op een constant milieu = het geheel van minerale samenstelling,korrelgrootte, fossielinhoud en aard van de gelaagdheid, waaruit conclusies kunnen worden getrokken over de omgeving = het milieu, waarin het gesteente is gevormd. Voorbeeld: diep water of een kenmerkende fauna.
Op enige afstand van elkaar kunnen zich tegelijkertijd in verschillende milieus verschillende processen afspelen. Ook kan er verschil zijn in flora en fauna. Deze verschillende lokale kenmerken van flora en fauna in sedimenten duidt men aan met facies. Samenhangend met de milieus spreekt men b.v. van strandfacies, koraalfacies, rivierfacies e.d. Deze facies kunnen in de geologische geschiedenis herhaaldelijk optreden.

Wil men de nadruk leggen op de aard van het gesteente dan spreekt men van lithofacies, b.v. een zandige facies, een kalkfacies, enz. Flora en fauna geven hun naam aan biofaciës,b.v. koraalfacies.
Het kennen van de facies is belangrijk bij relatieve ouderdomsbepaling. Maar zorgvuldigheid is hierbij geboden, want twee dicht bij elkaar gelegen facies van gelijke ouderdom kunnen totaal verschillende fossielen e.d. opleveren Bijvoorbeeld een kust en een nabijgelegen zee of rivier leveren tegelijkertijd verschillende fossielen op.

De relatieve tijdschaal verdeelt de geologische tijd in tijdseenheden.

Era = hoofdtijdperk = de grofste verdeling in tijdseenheden.
Voorbeeld: het Mesosoïcum, vroeger het secundair genoemd.
Een afzetting uit een Era heet een Eratheem.

Periode =een eerste onderverdeling van een Era.
Voorbeelden: het Krijt en het Carboon.
Een afzetting uit een Periode heet een Systeem.

TijdvaK = een verdere onderverdeling van een Periode.
Voorbeelden: Boven-Krijt, Onder-Devoon, Oligoceen.
Een afzetting uit een Tijdvak heet een Serie.

Tijd = een onderverdeling van een Tijdvak.
Voorbeelden: Maastrichtiën, Westfaliën. In België spreekt men van Maastrichtiaan, Westfaliaan e.d.

Een afzetting uit een Tijd heet een Etage.

Weliswaar worden de benamingen van vooral de afzettingen niet veelvuldig gebruikt, toch is het zeer nuttig, om ze bij de hand te hebben. Al was het maar, om verkeerd gebruik, zoals nogal eens voorkomt, te vermijden. Zo zou het b.v. foutief zijn om te spreken van het Tijdvak het Krijt. Het Krijt is een Periode en het Onder-Krijt is een Tijdvak.

4.2. Stratigrafie.

Stratigrafie = de tak van de geologie, die zich bezighoudt met de beschrijving van gesteentelagen in de aardkorst.

°
Lithostratigrafie = de tak van de stratigrafie, die zich bezighoudt met de beschrijving van gesteentelagen op basis van gesteentekenmerken = van de lithologie = gesteentekunde van de lagen.

°
Biostratigrafie = de tak van de stratigrafie, die zich bezighoudt met de beschrijving van gesteentelagen op basis van fossielen die er in worden aangetroffen.

http://nl.wikipedia.org/wiki/Biostratigrafie

Principe van biostratigrafie. In de figuur zijn de sedimentaire pakketten van twee locaties als lithologische colommen weergegeven. De opeenvolgingen van drie biozones maakt correlatie mogelijk. Geheel links staat de chronostratigrafie.

°
Chronostratigrafie = de tak van de stratigrafie, die zich bezighoudt met de beschrijving van de plaats die de gesteentelagen innemen in een relatieve tijdsindeling.
Zie ook 4.3: absolute ouderdomsbepaling.
Een bijdrage tot de chronostratigrafie wordt geleverd door de biostratigrafieen door de lithostratigrafie.

°
Correlatie = het met elkaar in verband brengen van gesteentepakketten op grond van lithologiemineralen,fossielinhoud,e.d.

°

Een Horizon = Horizont is het scheidingsvlak tussen twee lagen = een laagvlak.

°
Een lithostratigrafische Horizont = een scheidingsvlak = niveau tussen twee lagen met afwijkende gesteentekenmerken.

°
Een biohorizont = een laag, waarin fossielen bepaalde kenmerken bezitten.

°
Een biostratigrafische eenheid = een stratigrafische eenheid met een typerende fossielinhoud.

°
Een typelokatie = typelokaliteit = de plaats, waar het stratotype = de plaats met de kenmerkende eigenschappen van een stratigrafische eenheid zich bevindt en die de naam heeft geleverd van de Laag of de Formatie.

°
Een gidsfossiel heeft voldoende spreiding en specifieke kenmerken, om bruikbaar te zijn voor het bepalen van de plaats in de stratigrafie van een Laag of een Horizon.

http://nl.wikipedia.org/wiki/Gidsfossiel

Voor het Cambrium zijn trilobieten de belangrijkste gidsfossielen, voor het Ordovicium en het Siluur worden ook graptolieten gebruikt en voor de periode van het Devoon tot het Krijt vaak ammonieten.

Genetische eenheden zijn eenheden, die op eenzelfde manier zijn ontstaan.
Een sequentie = een opeenvolging van boven elkaar liggende lagen in een gebied.
Accumulatie = afzetting van sediment.
Deflatie = winderosie.
Ablatie = erosie van sneeuw en ijs. Vb. gletsjers.
Abrasie = erosie door de zee.
Tussen perioden met sedimentatie komen vaak perioden voor van stilstand, sedimentpakketten vertonen dan hiaten. Dit is meestal zichtbaar in de laagpakketten. Vb. hardgrounds in kalkafzettingen.
Een hardground = een hardere laag in een pakket kalksteenlagen, die meestal is ontstaan door een tijdelijke onderbreking in de afzetting ter plaatse.
Een diasteem = een hiaat = een korte onderbreking in de stratigrafische opeenvolging. Dit is vaak waar te nemen als een dun uitwiggend = op niets uitlopend laagje.

Sedimentatie-cyclothemen = een cyclische opeenvolging van kenmerken in gesteentepakketten. Komen b.v. voor in de kalkstenen van het Boven-Krijt in Zuid-Limburg.
– aan de basis een basisconglomeraat, dat bestaat uit echt conglomeraat van rolstenen tot kalkzand, maar dat ook fossielen, fossielgruis, glauconietzand, enz. kan bevatten.
– daarop een kalkzandlaag = kalkareniet. In het bovenste deel hiervan vaak bioturbaties in de top een hardground= een cementering met calciet, met bioturbaties en alleen aan de bovenkant duidelijk begrensd.
Men spreekt van een harde kalksteenbank harde kalksteenlaag, als er geen bioturbaties zijn en de boven- en onderkant beide duidelijk begrensd zijn.
Genetisch is er geen onderscheid.
Vuurstenen hebben een vaste plaats in de cyclotheem.
Het grensvlak tussen twee cyclothemen noemt men eveneens een horizont.
Vroeger zocht men voor dit verschijnsel een verklaring in cyclische bodemdaling. Nu denkt men eerder aan kosmische oorzaken, die ook de stralingscurve van Milankovitch (zie ook 23.1) verklaren.


Fig.2. Cyclotheem in de kalksteen van het Boven-Krijt in Zuid-Limburg.
(Naar W.M.Felder, 1975)

Een ander voorbeeld van een cyclische opeenvolging is die in het Boven-Carboon van steenkool, schalie, zandige schalie en zandsteen.

Een lens = een gesteentelichaam, dat aan beide zijden uitwigt en op niets uitloopt.
Een huidje =een laagje of bedekking dunner dan l cm.
Een wat langere onderbreking heet een disconformiteit.
Liggen de lagen van vóór en na de onderbreking evenwijdig, dan liggen ze concordant. Maken ze een hoek met elkaar, dan liggen ze discordant. Voorbeeld: het in Zuid-Limburg afgezette Krijt op het geplooide Carboon.

Fig.3. Discordante ligging van het Boven-Krijt op het Boven-Carboon in Zuid-Limburg.
(gedeeltelijk naar W.J. Jongmans, 1937)

Een Groep = Assise (Frans) = meerdere Formaties.

Een Formatie = een lagenpakket als onderverdeling van een assise. Men kent lithologische en biostratigrafische formaties. Een Formatie is karteerbaar tot 1:50000.
Voorbeelden: de Formatie van Gulpen, Kiezeloöliet-Formatie.

Afzettingen vormen een onderverdeling van een Formatie.
Voorbeelden: Zand van Cottesen, Kalksteen van Schiepersberg, Afzettingen van Kosberg.

Een Member (Eng) is een onderdeel van een Formatie = een Afzetting.

Een Stratum (Eng) = Bed (Eng) = Laag = een pakket gesteenten van dezelfde eenheid, dikker dan l.cm. Strata zijn een onderverdeling van een Afzetting.

Men maakt wel fijnere onderverdelingen met de voorvoegsels -sub = onder en -super = boven.

4.3. Absolute ouderdomsbepaling.

De belangrijkste methoden van absolute ouderdomsbepaling maken gebruik van het feit, dat radioactieve elementen uiteenvallen met een constante halfwaardetijd.

atoomkernen halfwaardetijd
Van veel van deze elementen is deze halfwaardetijd bekend. De halfwaardetijd = de tijd, waarin de helft van het radioactieve element uiteenvalt, enz. Door meting van de stand van de afbraak kan dus de ouderdom globaal worden bepaald. Hierbij geldt een onnauwkeurigheidsmarge, die bij iedere vermelding van de ouderdom mede wordt vermeld.
Voorbeeld: 40K valt uiteen in het stabiele 40Ar en 40Ca met een halfwaardetijd van 1.3 x 109 jaar. Men noemt deze methode de Kalium-Argon-methode.
We geven een beknopt lijstje van enkele methoden, die worden gebruikt voor absolute datering:
– Lood 210 (210Pb)
– Radioactieve Koolstof (14C)
– Kalium-Argon (40K-40Ar)
– Argon-Argon (39Ar-40Ar)
– Rubidium-Strontium (87Rb-87Sr)
– Uranium-Lood (234U en 235U)
– Thorium-Lood (232Th)
– Thermoluminiscentie
– Aminozuur
– Archeomagnetisme, een archeologisch begrip. Bij verhitting boven het Curie-punt = 1670 °C richten ijzerdeeltjes in een vaste stof zich naar de magnetische Noordpool.
– Paleomagnetisme. Bezinkende partikels richten zich op de magnetische Noordpool.
– De verhouding 160 : 170 : 180 in water verschilt met de temperatuur. Bij lagere temperatuur neemt de 180 relatief toe, doordat de 160 sneller verdampt. Dit is ook het geval en ook meetbaar in b.v. schelpen van schelpdieren. Deze methode wordt b.v. gebruikt bij boringen in poolijs.

Een tabel met een relatieve tijdschaal, waarop een benadering van een absolute datering is aangegeven treft U aan op de achterzijde van dit boek.
Wij raden U aan deze tabel tijdens het gebruiken van dit boek regelmatig te raadplegen ! Een dergelijke tabel is ook opgenomen in het boek ‘Algemene Geologie’ van A.J. Pannekoek et al. van 1973, 1984 en 1992. Een soortgelijk overzicht komt ook voor op de achterzijde van de Geologische Kaart van Zuid-Limburg en omgeving, schaal 1:50.000 van de afdeling Kartering van de voormalige Rijks Geologische Dienst, uitgave 1984

4.4. Activeringsanalyse.

Hoewel niet goed passend in een hoofdstuk over tijd in de geologie, maar direct aansluitend aan 4.3. noemen we hier kort een methode, om gesteenten te determineren door middel van de z.g. activerings-analyse.
Als men een gesteente bestraalt in een kernreactor, worden bepaalde sporenelementen = slechts in sporen = in uiterst kleine hoeveelheden voorkomende elementen radioactief. Nauwkeuriger gezegd: er ontstaan radioactieve isotopen. Omdat hun afbraaktijd uiterst klein is, breken ze ook zeer snel weer af. Door de hierbij vrijkomende straling verraden ze a.h.w. hun aanwezigheid, hetgeen wordt geregistreerd.
Zo heeft men b.v. getracht vuursteen van verschillende herkomst een specifieke analyse mee te geven. Hierdoor zouden ze dan op iedere archeologische vindplaats herkenbaar zijn als afkomstig van bepaalde bronnen.
Met deze methode kan men b.v. ook in veel gevallen de herkomst van de klei van aardewerk bepalen.

5. DE GEOLOGISCHE GESCHIEDENIS VAN DE AARDE EN VAN NEDERLAND.

Eerst een inleidende opmerking.
Als er in de volgende teksten sprake is van ‘ons gebied’, dan is hiermee ons land (en omgeving) bedoeld, zoals het zich nu bevindt op ons continent. De lokalisering van dat gebied binnen Europa is niet ingrijpend veranderd. Wat stellig wel is veranderd, is de situering van het continent Europa/Azië op de aarde. Daarover doet de aanduiding ‘ons gebied’ geen uitspraak.

Het ontstaan van de aarde wordt gesteld op 4.5 miljard = 4500 miljoen jaar geleden.

NB. Als we bedoelen 3.8 miljard jaar geleden, zullen we voortaan vermelden: 3.8 miljard jaar. Van b.v. 590 miljoen jaar geleden tot 505 miljoen jaar geleden wordt dan: 590 – 505 miljoen jaar.

PRECAMBRIUM. tot 590 miljoen jaar.

De oudste geologische Periode is het Precambrium, dat wel wordt onderverdeeld in het Archaeïcumtot ca. 3 miljard jaar en het Proterozoïcum van 3 miljard – 590 miljoen jaar.

De oudste bekende gesteenten zijn te dateren op ca. 3.8 miljard jaar.

In het Precambrium waren er al perioden met ijstijden tussen 2.3 en 2.2 miljard jaar en tegen het einde van het Precambrium.

Er zijn al levende organismen bekend van vóór 590 miljoen jaar.

In de oudste Perioden was er op aarde vermoedelijk weinig O2 = zuurstof. Er was wel N2 = stikstof, CO = koolmonoxide, CO2 = kooldioxide en H2O = waterdamp. De atmosfeer ging meer zuurstof bevatten na de opkomst van groenwieren e.d.

CAMBRIUM. 590 – 505 miljoen jaar.

Er zijn grote epicontinentale zeeën = zeeën, die de continenten omgeven en de gehele verdere aarde bedekken.
Op de continenten zijn er veel woestijngebieden.
Het klimaat is over het algemeen warm.
Er zijn veel sedimenten afgezet, zoals zanden en kleien. Deze afzettingen worden nu aangetroffen als metamorfe gesteenten, zoals kwartsieten en leisteen.
In het Cambrium verschijnen alle ongewervelde fyla = stammen.
Er begint een evolutie van een fauna met harde schalen en skeletten. Mariene algen zijn algemeen.

Nederland: Tijdens het Cambrium bevond het huidige W.Europa zich op een breedtegraad, die overeenkomt met waar nu in het Zuiden van Z.Amerika ongeveer Argentinië ligt.

In onze omgeving zijner Cambrische afzettingen bekend uit het Hohe Venn in België. Vb. de bekende Revinienkwartsiet.

ORDOVICIUM. 505 – 438 miljoen jaar.

Grote delen continent vallen droog. Tegen het Midden-Ordovicium zijn er weer enorme epicontinentale zeeën.
Het klimaat is over het algemeen vrij warm. Tegen het einde van het Ordovicium is er een derde ons bekende periode met ijstijden.

Veel sedimentafzettingen, die nu voorkomen als zandsteen en leisteen.

Organismen: Rifbouwende algen. De eerste (kaakloze) vissen.
Verder o.a. Trilobieten, Brachiopoden, Gastropoden, Crinoïden, Zeeëgels, Bryozoën, Koralen en in de diepzee Graptolieten.

Nederland:
Tijdens het Ordovicium lag W.Europa op een breedtegraad, die ongeveer overeenkomt met die van Rio de Janeiro.

SILUUR. 438 – 408 miljoen jaar.

Tijdens het Ordovicium, het Siluur en begin Devoon vindt de Caledonische Orogenese = gebergtevorming plaats, met het hoogtepunt in het Siluur.

In het Siluur is er een grote uitbreiding van de zeeën. Continenten zijn kleiner, er is dus minder aanvoer van sedimentmateriaal.
Europa en Amerika naderen elkaar, met als gevolg veel vulkanisme.
Afzettingen: mariene sedimenten als klei en kalk.
Organismen: Bloei van vissen. Veel koraalriffen. Uit het Siluur zijn de eerste landplanten bekend.

DEVOON. 408 – 360 miljoen jaar.

In het Devoon botsten Europa en Amerika tegen elkaar. Uit deze Periode stammen ook de Caledonische bergketens van Schotland en Scandinavië.
Van de afzettingen treffen we nu dikke pakketten rode zandsteen aan. Verder intrusies van graniet uit de ondergrond.
Organismen: Veel vissen. Ontwikkeling van vissen met kaken en benige vissen. Uit longvissen evolueren amfibieën.
Explosieve rifvorming. Graptolieten sterven uit.
Ongewervelde landdieren.
Ontplooiing van landplanten. Veel landplanten, o.a. varens.

Nederland: In de Eifel en de Ardennen treffen we Midden-Devonische kalksteen en uitgestrekte koraalriffen aan.
Uit het Boven-Devoon resten kalkstenen, zandstenen en schalies.
De oudste bekende afzettingen in ons land stammen uit het Devoon en liggen in het uiterste Zuiden bij Maastricht en Eysden.

CARBOON. 360 – 286 miljoen jaar.    

Gondwana, het zuidelijke continent, dreef in het Carboon tegen Europa aan. Hierdoor ontstonden in Zuid-Europa sterke plooiingen. Deze Hercynische = Varische orogenese heeft haar hoogtepunt in het Boven-Carboon.

In het midden van het Carboon valt de vierde ons bekende periode met ijstijden, met op het Zuidelijk halfrond veel gletsjers. De landmassa’s in equatoriale regio’s hebben een warm klimaat.

Fauna: Er zijn veel Amfibieën. Eerste Reptielen. Vissen. Insecten evolueren snel.

De gesteenten van het Onder-Carboon zijn dichte, donker gekleurde kalkstenen, schalie en wat zandsteen. Die van het Boven-Carboon zijn vooral schalies en verder zandstenen en steenkool.

Nederland: Tijdens het Carboon lag ons gebied rond de evenaar.

Ten Z. van ons gebied lag een landmassief. Ons gebied lag aan de rand van een geosynclinaal bekken met een ondiepe zee op een continentaal plat.
Continentale afzettingen vormden een meer dan 5000 m dik pakket sedimenten.
De rijke steenkoolflora leidde tot vele soms metersdikke veenlagen, gevormd uit o.a. Boomvarens, Zaadvarens en Paardenstaarten. Door inkoling ontstonden hieruit steenkoollagen.

PERM. 286 – 248 miljoen jaar.

De Hercynische orogenese werkt nog door. Ook Azië botst tegen Europa, waardoor de Oeral wordt gevormd.
Grote delen van het nieuwe, enorme continent vallen droog. Het klimaat is droog en warm, waardoor veel woestijnen.
De afzettingen zijn roodgekleurde zandsteen en zandige schalies.De oppervlakte aan warme, ondiepe oceanen krimpt in.
Verklaart dit misschien het massale uitsterven van veel planten- en dierensoorten, vooral van mariene vertebraten?
Ca. 30% van de fyla van planten en dieren sterft uit. Vb. Trilobieten en sommige Brachiopoden, Bryozoën, Crinoïden en Koralen.
Als oorzaken worden ook genoemd: voedselschaarste, klimaatveranderingen, sterke concurrentie tussen soorten, verandering van de saliniteit van het water en verlaging van het zuurstofgehalte in de atmosfeer. Misschien leidde een combinatie van factoren tot verminderde voortplanting.

In het Perm gaan landdieren zich verspreiden. Reptielen beginnen amfibieën te overheersen. Tegen het einde van het Perm beginnen zoogdierachtige reptielen de boventoon te voeren.

Nederland: Tijdens het Perm lag ons gebied ongeveer op dezelfde breedtegraad als het huidige Midden-Amerika, maar dan waarschijnlijk halverwege het huidige Amerika en Afrika.

Het massief ten Z. van ons gebied breidt zich uit.

TRIAS. 248 – 213 miljoen jaar.

Pangea, het grote verenigde continent blijft intact.

Er zijn veel woestijngebieden. Plaatselijk ontstaan er lava-gebieden, maar vooral zandsteenafzettingen. Verder schalie.
Flora: Vooral varens. Ook naaldbomen.
Fauna: In het Trias ontstaan er nieuwe soorten mariene vertebraten. De voornaamste vertebraten zijn nog de Reptielen en de Amfibieën.
Mollusken gaan overheersen. Ammonieten tonen een duidelijk herkenbare evolutie. De eerste zoogdieren evolueren

Nederland: in de Onder-Trias ligt er ten Z. van ons gebied een massief en ten N. ervan een deltagebied.
Van de Triasafzettingen in Oost-Nederland zijn vooral de kalkafzettingen (Muschelkalk) van de Midden-Trias bekend.

JURA. 213 ~ 144 miljoen jaar.

Het continent Pangea begint uiteen te vallen. Door nieuwe oceanische ruggen stijging van het zeeniveau. Continenten gedeeltelijk bedekt met ondiepe zeeën.
Hierdoor sedimentatie, afwisselend klei, zand en kalk.

Flora: Naaldbomen, varens en paardenstaarten domineren.
Fauna: In mariene afzettingen veel Ammonieten. Verder Koralen, Brachiopoden en Echinodermen. In ondiepe kustzeeafzettingen veel Foraminiferen en Ostracoden.
Vertebraten reptielen, grote Dinosauriërs en de eerste vogels. Vb. Archaeopteryx.

Nederland: Het gebied van het huidige W.-Europa lag in de Jura zo ongeveer op de breedtegraad van waar nu Israël ligt.

Ten Z. van ons gebied ligt een landmassief. Ten N. daarvan ligt een zee. Tegen het einde van de Jura behoren de Noordelijke provincies tot een Noordelijk landgebied.

KRIJT. 144 – 65 miljoen jaar.

Pangea drijft verder uiteen. De Atlantische Oceaan wordt breder.

In het Onder-Krijt gaat de regressie door en treedt er op de continenten erosie op, wat niet-mariene sedimentatie tot gevolg heeft. Fijnkorrelige zanden en enkele kleilagen.

In het Boven-Krijt stijgt de zeespiegel weer en zijn er flinke transgressies. Hierin worden pakketten kalksedimenten afgezet.

In het Boven-Krijt is er een merkbare invloed van het elkaar naderen van Afrika en Europa. Dit veroorzaakt het begin van de langdurige Alpiene orogenese

Flora: Opkomst van bedektzadigen = bloeiende planten.
Fauna: Op het land opkomst van enorme reptielen en van sommige andere vertebraten.
Einde Krijt: massaal uitsterven van diersoorten, o.a. van de Sauriërs. Oorzaak: inslag van enorme meteorieten?

Nederland: De plaats van het huidige Nederland moeten we ons in het Krijt ongeveer voorstellen in de buurt van waar nu Spanje ligt.

Ten Z. van ons gebied weer (nog) een groot massief.
Van ons land is een groot deel bij het begin van het Krijt landgebied, maar daarna breiden transgressies zich uit.
Over ons hele gebied zetten zich kalksedimenten af.

TERTIAIR. 65 – 2 miljoen jaar.

Fauna: gekenmerkt door ontplooiing van zoogdieren.
Flora: gekenmerkt door het ontstaan van graslanden.

Van de Periode het Tertiair geven we een onderverdeling in een aantal Tijdvakken.
NB. De inzichten over de indeling in de volgende Tijdvakken met hun tijdsindeling kunnen van auteur tot auteur enigszins verschillen aan de hand van de gekozen uitgangspunten.

– PALEOCEEN. ca.65 – 55 miljoen jaar.

Europa en Azië zijn nog gescheiden door de Oeralzee.
Australië zit nog vast aan Antarctica. India is nog los van Azië. Noord-Amerika en Europa zijn in het Noorden nog met elkaar verbonden. Het zeeniveau daalt sterk, dus over het algemeen afzetting van veel klastische sedimenten.

Nederland: Ons land is in het oudste deel van het Paleoceen bedekt met een ondiepe zee. In ons land ontstaan veel lagunaire- en zoetwaterafzettingen: donkere kleien en zanden.

– EOCEEN. ca.55 -38 miljoen jaar.

Fauna: Uit het Eoceen stammen de eerste echte Primaten. Vb. Adapis, Notharctus.

De landbrug Europa Amerika wordt verbroken.

Nederland: Een deel van ons land is bedekt met een ondiepe zee; een deel is deltagebied.

– OLIGOCEEN. ca.38 – 26 miljoen jaar.

Fauna: Uit het Oligoceen kennen we een aantal aapachtigen, die in verband kunnen worden gebracht met de ontwikkelingslijn richting mens. Vb. PropliopithecusParapithecus, Aegyptopithecus.
NB. pithecus = aap.

Sinds het Boven-Krijt was er al sprake van het naderen tot elkaar van Afrika en Europa. In het Oligoceen heeft dit een culminerend effect. In het algemeen is er regressie van de oceanen o.a. door vergletsjering van Antarctica. Zand- en kleiafzettingen.

Nederland: Bij ons is er een ondiepe zee en een deltagebied.
De kust ligt ten Z. en ten ZW. van ons land. België en Engeland vormen één landgebied.

– MIOCEEN. ca.25 – 12/7 miljoen jaar

Voortgaande regressie. Dus erosie en een hiaat in de afzettingen.
Fauna: zoogdieren evolueren verder. In het Mioceen valt misschien de splitsing van Pongidae, de voorvaders van huidige apen en de Hominidae, die behoren tot de voorvaders van de mens.

Nederland: In ons gebied gedurende het Midden-Mioceen afzettingen van mariene zanden. In Zuid-Nederland en de Keulse Bocht afzettingen van dikke pakketten veen, die worden omgezet in bruinkool.
In het Boven-Mioceen rijst het uiterste Zuiden van ons land boven de zeespiegel uit. Dit is het begin van een periode met fluviatiele afzettingen.

– PLIOCEEN. ca.12/7 – 2 miljoen jaar.

Flora: Misschien al in het Mioceen, maar zeker in het Plioceen valt de sterke verbreiding van grassen over de aarde.
Fauna: In het Plioceen vallen de vondsten van Australopithecus afarensis, Vb.’Lucy‘, 3.5 milioen iaar, en van –Africanus, 3 – 2.5 miljoen jaar, die passen in de stamboom van de mens. Verdere voorbeelden van Pithecusgeslachten: Pliopithecus, Dryopithecus, Gigantopithecus, Ramapithecus, enz.

Nederland: Er ligt land ten ZW. van ons gebied en ten 0. ervan in Duitsland. Een deel van ons land behoort tot het Noordzee-bassin. Steeds grotere gebieden in ons land vallen droog.
Er worden fluviatiele sedimenten van Oer-Rijn en Oer-Maas afgezet.

KWARTAIR. 2 miljoen jaar – heden.

Het Kwartair wordt onderverdeeld in het Pleistoceen en het Holoceen.

– PLEISTOCEEN. 2 miljoen – 10.000 jaar.

Het Pleistoceen is een Tijdvak met ijstijden.

Het zeeniveau daalde in de laatste ijstijd ca. 95 m. De landoppervlakte breidt zich uit.

Flora: De vegetatiegrens schuift 2000 km op naar het Zuiden.
Fauna: In het Pleistoceen valt de prelude van de ontwikkeling van de mens, vrijwel zeker alleen in Afrika.
Van onze mogelijke directe voorouders noemen we:
Homo habilis, 2.3 à 1.7 miljoen jaar.
Homo erectus, 1.5 miljoen – 200.000 jaar.
Homo sapiens, 300.000 jaar.
Homo sapiens neanderthalensis, 200.000 35.000 jaar.
Homo sapiens sapiens, vóór 35.000 jaar, het tijdstip van zijn verschijning in Europa.

Nederland: In ons land ontstaan afzettingen van Rijn en Maas. Verder morenes van de glaciaties en eolische afzettingen van dekzanden en löss.

Voor het laatste deel van het Weichselien wordt er wel een indeling gehanteerd, die min of meer aansluiting geeft op het Holoceen.
Deze indeling ziet er als volgt uit:
– Pleniglaciaal = nog vol Pleistoceen. 20.000 -13000.
– Tardiglaciaal = Laatglaciaal, van 13.000 -10.000 jaar.

NB. Vanaf deze tijd bezien we nog uitsluitend ons land.

Een gebruikelijke geologische onderverdeling in Tijden is:

– OUDSTE DRYAS. 20.000 – 13.000 jaar.

Een koude fase met in ons gebied toendra’s en steppen.
In deze periode worden er nog volop eolische lössafzettingen gedeponeerd in Zuid-Nederland.
Tussen 20.000 en 18.000 jaar geleden wordt Zuid-Nederland nog wel bereikt door zwevende deeltjes van vulkaanuitbarstingen in de Eifel. Uit deze periode vindt men in de Zuid-Limburgse löss op veel plaatsen een afzetting, die Eltvillertuf wordt genoemd.
In grote delen van de rest van Nederland vindt afzetting plaats van dekzanden.

– BØLLING. 13.000 – 12.000 jaar.
Klimaat iets milder. Parklandschap, berkenbossen en den.

– OUDE DRYAS = VROEGE DRYAS. 12.000 – 11.800 jaar.
Kouder. Steppe en open parklandschap.

– ALLERØD. 11.800 – 11.000 jaar.
Interstadiaal: iets warmer. Den, berk, wilg.

– JONGE DRYAS = LATE DRYAS. 11.000 10.000 jaar.
Kouder. Steppe en parklandschap.

Archeologisch gezien behoren de culturen vanaf het ontstaan van de mens tot het einde van hetPleistoceen, dus tot ca. 10.000 jaar geleden, tot het Paleolithicum = Oude Steentijd.

– HOLOCEEN. 10.000jaar – heden,

Er ontstaan mariene -, fluviatiele – en veenafzettingen.
In het Holoceen onderscheiden we koudere en warmere fasen.

In de archeologie begint met het Holoceen het Mesolithicum = Midden Steentijd, globaal van 10.000 – 6500 jaar, een periode met culturen van jagers en voedselverzamelaars.
Deze periode eindigt met het optreden van de eerste boeren ca. 6500 jaar geleden, in het Atlanticum.

Het Holoceen is te verdelen in de volgende Tijden:

– PREBORIAAL. 10.000 – 9000 jaar.
Gematigd klimaat. Toenemende bebossing met berken- en dennenbos.

– BOREAAL. 9000 – 8000 jaar.
Kouder. Vochtig. Open bos met o.a. hazelaar. Van ca. 8000 – 4000 treffen de transgressies Calais I – IV delen van ons kustgebied. Rond 7500 ontstaat het Kanaal en wordt Engeland dus een eiland.

– ATLANTICUM. 8000 – 5000 jaar.
Warm, warmer dan nu. Vochtig. Gemengd eikenbos.
De eerste boeren zijn in ons land actief vanaf ca. 6500 jaar geleden. Hiermee begint in ons land archeologisch gezien het Neololithicum = Jonge Steentijd.
De eerste vuursteenmijnbouw in Ryckholt.
Het Neolithicum duurt tot het begin van de Bronstijd ca. 5000 jaar geleden.

– SUBBOREAAL. 5000 – 2700 jaar.
Kouder.
Ontbossing door de mens. Ontstaan van heidevelden.
De Bronstijd valt globaal samen met het Sub-boreaal.

– SUBATLANTICUM. 2700 jaar – heden.
O.a. haagbeuk en beuk. In deze fase van het Holoceen leven wij thans.
In de archeologie begint de IJzertijd rond de overgang van Subboreaal naar het Subatlanticum. De IJzertijd eindigt met de komst van de Romeinen rond 57 v.Chr. Daarna begint de geschiedenis.

Fig.4. Chronostratigrafie en pollenzonering van het Holoceen.
(naar voormalige RGD. Toelichting bij geologische overzichtskaarten van Nederland, 1975.

6. STRUCTURELE GEOLOGIE.

Endogene krachten = krachten vanuit de aarde zelf kunnen het materiaal van de aardkorst deformeren =vervormen.
Deze deformatie wordt bestudeerd in de tektonische = structurele geologie.

De structurele geologie houdt zich bezig met de invloed van deformatieop gesteenten op betrekkelijk kleine schaal, n.l. op microscopischemesoscopische en macroscopische schaal, m.a.w. van zeer klein tot maximaal het gebied van een geologisch kaartblad.
Microtektoniek houdt zich bezig met gesteenten tot het formaat van handstukken en maakt veelal gebruik van een microscoop.

Zeer grote gebieden worden behandeld door de geotektoniek. Zie hiervoor hoofdstuk 6.

Fig.5 Diverse tektonische deformatieplooien.

De strukturele geomorfologie legt er de nadruk op, dat reliëfs, landschappen, insnijdingen, enz. weliswaar worden gevormd door specifieke processen, maar dat het resultaat sterk afhangt van de omstandigheden ter plaatse, zoals:
– de weerstand van het gesteente tegen erosie, breuk, e.d.
– afwisseling van hardere en zachtere lagen.
– de doorlatendheid van het gesteente.
– de dichtheid van het diaklazennet.
– de verplaatsbaarheid van het gesteente.
– plaatselijke klimaatverschillen.
Vooral het voorkomen van verschillen binnen een beperkt gebied zullen bij dezelfde processen tot verschillende gevolgen leiden.
Voorbeelden:
– cuesta’s ontstaan alleen maar bij de gratie van het voorkomen van afwisselend hardere en zachtere lagen.
– watervallen ontstaan door het voorkomen van een of meer zeer resistente lagen.

Tektonische deformatie wordt onderscheiden in:
1. plooien
2. breuken

Zie ook hoofdstuk 6 voor geotektoniek.


Fig.6. Inwelving en opwelving van plooienstelsels

6.1. Plooien.

Plooien = plooiingen = flexuren zijn vervormingen, waarbij lagen zijn verbogen, zonder dat desamenhang is verbroken.
Een plooi heeft flanken = vleugels en ombuigingen.
Het naar boven gesloten deel van de plooiing heet de anticlinaal = anticlinale = anticline = antiform.
Het naar beneden gesloten deel heet synclinaal = synform. De hoogste en de laagste plaats van een ombuiging heten respectievelijk kruin en trog.
Een stelsel, dat bestaat uit meerdere plooien, die een opwelving vormen heet een anticlinorium. Een dergelijk stelsel met neerwaartse plooien heet een synclinorium. Voorbeelden: het synclinorium van Dinant en dat van Namen.

Men kan de vormen van plooiingen op velerlei manieren indelen, b.v. naar openheid of dichtheid van de buiging, enz.

Als gevolg van plooiing treden er in de gesteentelagen spanningen op, die splijtlagen veroorzaken, die ongeveer evenwijdig aan elkaar verlopen, maar in de regel een hoek maken met de oorspronkelijke gelaagdheid. Dit duidt men aan met de namen cleavage = druksplijting drukgelaagdheid. Er kunnen ook meerdere, elkaar snijdende vormen van drukgelaagdheid optreden.
NB. Het is zeer belangrijk, zich van dit verschijnsel bewust te zijn. In wat oudere gesteenten komt vrijwel altijd een gelaagdheid voor, die al gauw zou kunnen worden aangezien voor een sedimentatiegelaagdheid. In heel veel gevallen is dat echter een drukgelaagdheid.
In micahoudende, lichtmetamorfe gesteenten, zoals lei, spelen micakristallen een rol bij het ontstaan van splijtvlakken. Onthoudt in dit verband de naam leisplijting = slaty cleavage. Verder bestaat er nog de fracture cleavage.

Als bij plooiing de gesteentelagen intact blijven spreekt men van buigplooien. Als het gesteente in de lagen gespleten is spreekt men van cleavageplooien.

Het gedrag van gesteenten onder spanning wordt sterk bepaald door hun eigenschappen. Men noemt een gesteente, dat weinig buigzaam en niet bros is een competent gesteente. Een incompetent gesteente is buigzaam en gemakkelijk deformeerbaar. Deze eigenschappen spelen een rol bij het al of niet optreden van cleavage bij plooiing.
Bij zeer beweeglijk gesteente, b.v. diep in de aardkorst, kunnen er vloeiplooien ontstaan.
Het spreekt vanzelf, dat er alle mogelijke mengvormen van de genoemde plooiingen kunnen voorkomen.

Een plooiing kan zich voordoen diep onder het aardoppervlak, in het gehele gesteentepakket of alleen of hoofdzakelijk in de lagen dicht bij de oppervlakte. Een plooiing in de oppervlakkige lagen, die het reliëf en het landschap beïnvloedt, kan een epidermisplooiing zijn. Voorbeelden hiervan zijn te vinden in de Jura. Hier heeft zich een typisch ruggenreliëf gevormd door epidermisplooiingen. Zo’n reliëf noemt men daarom wel een jurassisch reliëf.

6.2. Breuken.

Breuken zijn deformaties, waarbij de cohesie = samenhang van het gesteente aan beide zijden van het breukvlakten opzichte van elkaar is verbroken.
Als de gesteentepakketten aan beide zijden van de breuk nièt ten opzichte van elkaar zijn verschoven, dan is er sprake van een diaklaas. Zijn ze wèl verschoven dan spreekt men van een verschuiving. In de praktijk wordt ten onrechte heel vaak voor een verschuiving de naam breuk gebruikt. In dat geval zou men dan breuken en diaklazenmoeten onderscheiden.
De gesteentemassa’s, die ten opzichte van elkaar zijn verschoven, heten schollen = blokken.
Door schuifspanning ontstaan er afschuivingen, als het breukvlak helt = afloopt naar de gedaalde schol. Er ontstaat een opschuiving, als het breukvlak helt naar de gerezen schol. Bij een horizontaalverschuiving zijn de schollen alleen verplaatst in een horizontaal vlak.
Een overschuiving is een opschuiving onder een zeer kleine hoek, zodat de bladen a.h.w. op elkaar liggen.
N.B. Als we spreken over schollen, die zijn gedaald of gerezen, dan bedoelen we dat relatief, d.w.z. ten opzichte van elkaar. Een schollensysteem kan wel in zijn geheel zijn gedaald met een groter deel van de aardkorst, maar als A t.o.v. B. méér is gedaald, dan zeggen we dat A. is gedaald en B. is gerezen. Dit dus binnen het kader van de verschuiving.

Fig.7. Twee voorbeelden van tektonische verschuivingen.

Afschuiving: het breukvlak helt in de richting van de gedaalde schol, met andere woorden het breukvlak helt = daalt naar rechts. De gedaalde schol ligt rechts. Het is dus een afschuiving.
Opschuiving: het breukvlak helt in de richting van de gerezen schol, met andere woorden het breukvlak helt = daalt naar rechts. De gerezen schol ligt rechts. Het is dus een opschuiving.

Krimpscheuren zijn diaklazen, die zijn ontstaan ten gevolge van volumevermindering van het gesteente zelf. Zo’n volumevermindering kan b.v. optreden bij het uitdrogen van klei of bij het afkoelen van lava.
Gedroogde kleioppervlakken vertonen vaak een veelhoekig patroon. Dikke basaltlava’s vormen vaak een zeshoekig patroon, met diep doorlopende zeshoekige prisma’s = basaltzuilen.
Ook in losse sedimenten kunnen door afkoeling spleten voorkomen, b.v. in periglaciale gebieden, waarvorstscheuren worden gevormd door sterke afkoeling van bevroren sedimenten.
In massieve stollingsgesteenten kunnen diaklazen ontstaan evenwijdig aan het terreinoppervlak. Deze worden verklaard door dilatatie ontspanning van gesteente, dat eerder onder grote druk stond. Hierdoor kunnen hele gesteenteplaten los komen te liggen. Vandaar de naam exfoliatie sheeting.(Eng).
De oorzaak van exfoliatie kan echter ook een andere zijn, b.v. wateropnamen.

We moeten nog opmerken, dat zowel diaklazen als breuken grote geologische betekenis hebben. In diaklazen en langs breuken kan zich water verplaatsen, waarbij er zich chemische processen kunnen afspelen. Zo bieden diaklazen en breuken verwering vaak gelegenheid het gesteente aan te tasten.
Omdat vooral diaklaaspatronen sterk verschillen van gesteente tot gesteente, kan er door verschillen in verwering een landschap ontstaan met grote reliëfverschillen.

Een breuk bestaat meestal niet uit een enkel vlak, maar uit een breukzone, die vaak vele meters dik is. Door vergruizing van gesteente in de breukzone kan er een wrijvingsbreccie worden gevormd.
Op een breukvlak zijn vaak wrijfkrassenrillen of groeven te zien. Ook nemen we wel wrijfspiegels = gepolijste glansvlakken waar.

Plooiing vindt geleidelijk plaats, terwijl de beweging langs breuken meestal schoksgewijs plaatsvindt. Bij grote bewegingen langs breuken ontstaat er een aardbeving,met als bijverschijnsel eventueel aardverschuivingen envloedgolven.

Combinaties van breuken vormen:
– slenken. Dat zijn gebieden, die langs ongeveer evenwijdige afschuivingen zijn gedaald ten opzichte van de ernaast gelegen schollen.
– horsten. Dat zijn vergelijkbare gerezen gebieden.
– trapbreuken = breuktrappen. Dit is een systeem van evenwijdige breuken, waarbij er langs elke breuk een afschuiving heeft plaatsgevonden. Ze liggen vaak aan de rand van slenken.

Slenken bepalen het karakter van enkele grote gebieden op aarde. De grootste ligt in Oost-Afrika en is 6000 km lang en 40-50 km breed. De bekende Boven-Rijnslenk is ca. 300 km lang en 30 km breed.

Horizontale spanningsvelden in de aardkorst veroorzaken soms breuken, vaak gecombineerd met plooien, die een geringe helling hebben of zelfs horizontaal liggen. Men spreekt dan van overschuivingen of onderschuivingen.
Zijn deze meer dan ca. 5 km over elkaar geschoven, dan spreekt men van een dekblad. In de Alpen liggen er meerdere boven elkaar, sommige met een overschuiving van meer dan 50 km. Als een deel van een dekblad is weggeërodeerd ontstaat er een tektonisch venster.
Blijven er na erosie nog maar een paar geïsoleerde massa’s van het dekblad over, dan spreekt men van klippen.

Een voorbeeld van een grote horizontale verschuiving is de San Andreas Fault in Californië, waarbij we direct denken aan het verband met de grote aardbevingen rond San Francisco. Verdere voorbeelden zijn de verschuivingen op de oceaanbodems, waarlangs de oceaanruggen horizontaal zijn verplaatst.

Al leest men er niet veel over in geologieboeken, men spreekt ook wel van zeebevingen (aard)bevingen onder zeeën,

7. GEOTEKTONIEK.

Geotektoniek heeft betrekking op processen van wereldomvattende omvang. Het voorvoegsel geo duidt op een wereldwijde betekenis.

Geotektoniek = beweging van grote delen van de aardkorst, zoals gebergten, continenten en oceanen.
Geodynamica = de wetenschap die zich bezighoudt met bewegingen binnen in de aarde.Paleogeografie = de kennis van de verdeling van land en oceanen e.d. in geologische tijden.

We behandelen in dit verband:
1. orogenese.
2. epirogenese.
3. platentektoniek e.d.

7.1. Orogenese.

Op een geologische wereldkaart kunnen we relatief smalle, intensief geplooide zones over de hele aarde vervolgen. Deze heten orogenen. Een orogeen is een mobiele strook van de aarde, waarin vaak langgerekte sedimentatiebekkens voorkomen, de geosynclinalen.
De orogenese, de eigenlijke plooivorming, ging vaak gepaard met de vorming van dekbladen, met metamorfose in de ondergrond en met intrusie van granieten.

Tijdens en na de plooiing zijn veel orogenen opgeheven tot gebergten, soms gepaard gaande met vulkanisme.
Het gebruik van het woord orogenese voor zowel gebergtevorming als voor vorming van wereldwijde plooizones is wat verwarrend, vooral omdat orogenese toch letterlijk ‘gebergtevorming’ betekent. Oros = berg; genese =ontstaan, vorming.

In Europa kennen we sinds het Cambrium = de laatste 590 miljoen jaar achtereenvolgens.
– de Caledonische orogenese, culminerend in het Siluur.
– de Hercynische orogenese, culminerend in het Boven-Carboon.
– de Alpiene orogenese, beginnend in het Boven-Krijt en culminerend in het Tertiair.

De gordel van de Caledonische orogenese moeten we o.a. zoeken in Schotland en in Noorwegen, doorlopend in Noord- en Zuid-Amerika. Die van Hercynische orogenese loopt o.a. van Spanje over Midden-Europa naar Zuid-Rusland (Bretagne, Centraal Plateau, Ardennen, Harz).
De Alpiene orogenese vinden we o.a. nog terug in het gebied van de Middellandse Zee en de Donaulanden.

Molasse = puin van gebergtevorming, dat zich ophoopt in de voorlandbekkens = sedimentatiebekkens aan de rand van een gebergte, waarin puinwaaiers voorkomen.
Soms is molasse geconsolideerd, maar meestal ongeconsolideerd. Molasseafzettingen zijn meestal zeer complex van samenstelling. Er kunnen zelfs pakketten mariene afzettingen in voorkomen.

Flysch = gelaagde afzettingen in zee van klei en zand, in de vorm van turbidieten = afgezet door onderzeese troebelstromen, langs de alpiene orogenese. Het zijn dus puinafzettingen in zee, van de zich vormende hellingen van de tot ontwikkeling komende orogenese.
In het vóórterrein van de Alpen komen Flyschafzettingen voor als dikke pakketten van afwisselende zand- en kleilagen (vnl. kleiige lagen), die bij de orogenese van de Alpen geosynclinale troggen hebben gevuld.

7.2. Epirogenese.

Epirogenese = rijzen en dalen van grote delen van de aardkorst.
Het gesteente is hierbij niet of nauwelijks vervormd.
Tussen de orogenen = geplooide zones liggen grote delen aardkorst, waar de afzettingen weinig of niet geplooid zijn. Dit zijn de kratonen. Deze kunnen wel door rijzen of dalen verticaal zijn verplaatst. Deze verplaatsing valt onder het begrip epirogenese. Hierdoor kunnen grote sedimentatiebekkens of berggebieden worden gevormd.

De sedimentatiebekkens kunnen we onderscheiden naar drie verschillende hoofdvormen:
– epicontinentale bekkens op grote kratonische delen van de aardkorst, dus tussen de orogenen.
– geosynclinalen, als voorlopers van de orogenen, soms ook gelijktijdig.
– voorlandbekkens van gebergten, ook een vorm van synclinalen.

7.3. Krachten in de geotektoniek.

Verschillende theorieën over de oorzaken van de geotektonische bewegingen in de aardkorst hebben, al opgeld gedaan. We duiden ze kort even aan.

– de contractietheorie,die berust op inkrimping van de aarde.

– de theorie van continentverschuivingen van Wegener, volgens welke de continenten drijven op de aardmantel en erop kunnen bewegen.
Bij de bestudering der bewegingen speelde paleomagnetisme een rol

– plate tectonics = platentektoniek is gebaseerd op de gedachte, dat de oceanische ruggen, van waaruit de beweging ontstaat, de aarde verdelen in grote arealen = lithosfeerplaten, die langs elkaar kunnen bewegen en schuiven.

In de loop van de geologische geschiedenis hebben hele continenten zich uiterst langzaam, maar zeer ingrijpend verplaatst over de aarde. Men zoekt een verklaring hiervoor in de convectiestromenin de aardmantel.

Fig.8. Convectiestromen in de mantel volgens Vening Meinesz (naar Hess, 1962)

Er zijn geen plaatsen op aarde te bedenken, waar dit verschijnsel niet een belangrijke invloed heeft gehad.
We geven een voorbeeld.
Er bestaat een theorie, dat ver vóór het Carboon -de plaats waar wij nu wonen zich ergens bevond, waar nu Zuid Afrika ligt.

Opzijn tocht naar het Noorden passeerde de bewegende landmassa uiteraard de evenaar. Dit zou dan de weelderige plantengroei tijdens het Carboon kunnen verklaren.

– sea floor spreading is een modern begrip voor het verschijnsel, dat het materiaal van de bovenste mantel met zijn dunne oceanische korst voortdurend aangroeit door uittredende magma in de oceanische ruggen, waardoor de eerder gevormde korst wordt weggedrukt, samen met de continenten, die deel uitmaken van de plaat. Vanuit de ruggen verbreidt het zich naar beide zijden. Aangekomen bij de eilandenbogen en de kusten duikt het hieronder of botst het er tegenaan.

7.4. Vulkanisme.

Vulkanisme is het geheel van processen, die samenhangen met het verplaatsen van materiaal uit het binnenste der aarde tot aan of nabij de oppervlakte.
Vulkanologie is de tak van de geologie, die zich bezighoudt met vulkanisme.
Paleovulkanisme = vulkanisme in het geologische verleden.

Vulkanisme kan ontstaan als gevolg van orogenese = gebergtevorming, en/of obductie spanningen in de aardkorst, in samenhang met platentektoniek.

Op plaatsen, waar orogenen = geplooide zones voorkomen en wel speciaal in plooigordels en rekzones, kunnen zwakke plekken ontstaan in de aardkorst. Hier kan magmatisch materiaal door de aardkorst heenbreken en kunnen er vulkanen ontstaan.

Als gevolg van de bewegingen der platen bij platentektoniek kunnen er aan de rand van de platen scheuren in de aardkorst ontstaan, zodat daar zones kunnen voorkomen- met sterk verhoogde vulkanische activiteit.
Deze zones liggen vooral aan de randen van continenten en bij eilandenbogen.
Een hot spot is een gebied op de mantel met een verhoogde stroming van heet materiaal vanuit het diepere deel van de mantel, waardoor er vulkanisme kan ontstaan.

Een vulkaan kan zijn:
– actief = met van tijd tot tijd erupties = uitbarstingen.
– slapend = in ruststadium, maar met kans op nieuwe erupties.
– gedoofd = in ruststadium, zonder dat nieuwe activiteiten worden verwacht.

Vulkanen kunnen verschillende vormen aannemen. Meestal ontstaat er door ophoping van uitstromend materiaal een kegel = dom met in het midden een krater. Bij rustende vulkanen ligt hierin vaak een kratermeer.
Een vulkaan kan a.h.w. ontploffen, waarbij er een explosiekrater ontstaat. De kraterwand kan ontbreken of is soms gedeeltelijk weggevaagd. Soms verzakt na afkoeling de kern van de vulkaan langs steile wanden, waardoor er een calderaontstaat, die veel groter is dan de oorspronkelijke krater.
Maaren, zoals die voorkomen in de Eifel, zijn ontstaan door een explosie.

Bij uitbarstingen produceert de vulkaan: gassen.
smelt = gesmolten gesteente = magma = in of onder de aardkorst gesmolten silikaten met erin opgeloste gassen.
lava = uitvloeiend en uitgestroomd stollingsgesteente.
Als lava in de lucht wordt geslingerd kan het neerkomen als:
– vulkanische bommen, als het grotere afgeronde stukken vast gesteente zijn.

Vulkanische bom.

Puy de domes 
Hun grootte varieert van enkele cm tot bijna een meter. In andere puys ziet men bommen als koe-plak, hetgeen betekent, dat de lava nog zacht was, toen het neerkwam. Ook vindt men bommen in de vorm van bloemkool, vooral in de buurt van maren.
i493i492
Gestroomlijnde bom, boven , en niet gestroomlijnde bommen onder 

– sintels = slakken bij afmetingen van enkele cm’s.
– lapilli bij afmetingen als van een erwt.
– vulkanische as en vulkanisch stof.
– extrusiegesteente = lava + gefragmenteerd gesteentemateriaal.
– puimsteen = gestold vulkanisch schuim.
– obsidiaan = vulkanisch glas.
Fijnkorrelige afzettingen, b.v. van as, die samenkitten, vormen tuffen.

Trachiet en Latiet zijn uitvloeiingsgesteenten.
NB. In het spraakgebruik komt men het woord Drachenfelstrachiet tegen. Men bedoelt dan een groep vulkanische gesteenten, afkomstig van de Drachenfels. Ze zijn door consolidatie ontstaan uit afzettingen van tuf in de vorm van as en puimsteen. 100.-tot 200 m. dik ! trachys = ruw.
Deze zg. Drachenfelstrachiet wordt al gebruikt als bouwsteen sinds de Romeinen en komt voor in de Keulse Dom, de Dom van Utrecht, enz.

Plutonieten zijn dieptegesteenten. Zie Hoofdstuk Gesteenten.

Door nawerking ontstaan er soms:
– fumarolen = gasbronnen, die soms zwavel bevatten.


– geysers = intermitterend spuitende bronnen met stoom en/of heet water.

– thermale bronnen = warme bronnen, vaak met koolzuurgas-, zwavelwaterstof-houdend water.

Makaken in een warmwaterbron bij Nagano

Uitbarstingen van vulkanen kunnen soms een enorme omvang hebben.
Bekend is de uitbarsting van de Krakatau in 1883 tussen Java en Sumatra.

Bekend is een serie uitbarstingen in Siberië, die door onderzoek aan gesteenten werd gedateerd op ca.250 miljoen jaar geleden.
Ca.260.000 km² werd bedekt met lava, die plaatselijk 800 m dik was. Met deze hoeveelheid van 1.5 miljoen km³ zou de hele aarde bedekt kunnen worden met een laag van 3. m. dikte. De uitbarstingen strekten zich uit over een tijd van misschien 200.000 jaar. Ze zijn te plaatsen in Perm, Trias en Jura.
Er is geen verband aangetoond met het uitsterven van 75-90% van alle diersoorten aan het einde van het Perm.
Maar het feit, dat beide verschijnselen gelijk gedateerd worden geeft wel een basis voor de hypothese, dat het massale uitsterven zou kunnen zijn veroorzaakt door de enorme uitstoot van miljoenen tonnen stof, as en gas, die een klimaatsverandering konden veroorzaken volgens het scenario van een nucleaire winter.
Ook al staat het verband tussen het uitsterven en de uitbarstingen niet onomstotelijk vast, toch geven de getallen een indruk van de geweldige omvang die vulkaanuitbarstingen kunnen hebben.

7.5. Aardbevingen.    

Een aardbeving = aardschok = aardstoot ontstaat altijd in samenhang met andere geologische gebeurtenissen.
Ze kunnen regionaal van omvang zijn, maar soms ook wereldomvattend. Men spreekt in het laatste geval van eenwereldbeving = geregistreerd over de hele wereld.

Seismologie is de wetenschap. die zich bezighoudt met de studie van aardbevingen en van kunstmatige ontploffingen en het meten en registreren ervan. Ze maken daarbij gebruik van seismografen = registrerende aardbevingsmeetapparatuur en van veel andere instrumenten.

Het epicentrum van een aardbeving is het punt aan de oppervlakte, waar de aardbeving het sterkst wordt waargenomen. Het hypocentrum is de plek in de aarde, waar de aardbeving wordt veroorzaakt.
Een inventarisatie van geregistreerde epicentra toont aan, dat er concentraties zijn van aardbevingen in gebieden op de wereld met Alpiene orogenese en op de huidige Midatlantischeruggen.

Naar oorzaak delen we aardbevingen als volgt in:
– vulkanische aardbevingen worden geassocieerd met vulkanische activiteiten.
– tektonische aardbevingen worden geassocieerd met tektonische processen. Ze komen voor bij de randen van de platen van de platentektoniek, waar bewegingen aardbevingen kunnen veroorzaken, b.v. bij subductie = een plaat schuift onder een andere plaat.
De energie voor deze aardbevingen wordt geleverd door de bewegende schollen. Het hypocentrum ligt globaal niet dieper dan 70 km.
Een voorbeeld van aardbevingshaarden, gekoppeld aan bewegende schollen zien we in Californië bij de St.Andreasbreuk.

– diepe aardbevingen hangen ook samen met bewegende schollen. Het hypocentrum ligt op een diepte van meer dan 70 km en van maximaal ca 670 km. Ze vormen ca 25% van alle aardbevingen.
Ze komen veelal voor evenwijdig aan diepzeetroggen, eilandenbogen en kusten.
Op de grotere diepte van diepe aardbevingen is het gesteente plastisch = vervormbaar, wat strijdig is met opvattingen over het ontstaan van aardbevingen.
Een nieuwere theorie wijst erop, dat op ca 400 km diepte druk en temperatuur zo oplopen, dat het mantelmateriaalolivijn overgaat in het dichtere spinel. Hierdoor zou er instabiliteit in het gesteente ontstaan, dat daarbij bezwijkt.
Diepe aardbevingen zouden hiermee te verklaren zijn. Enkele nevenverschijnselen, zoals bepaalde naschokken zouden deze theorie bevestigen. Ook het niet voorkomen van aardbevingen dieper dan 670 km zou hiermee verklaard zijn.
Een Tsunami = een hoge vloedgolf als gevolg van een aardbeving
Vergelijkbare hoge vloedgolven kunnen zich voordoen bij vulkaanuitbarstingen. Vb. Krakatau, 1883.

8. EXOGENE PROCESSEN.

In 2.3. noemden we al de exogene processen, die hun oorsprong vinden in werking op de aardkorst van buitenaf, n.l. vanuit de atmosfeer, hydrosfeer en biosfeer.
Hierbij krijgen we te maken met klimaten, verwering, denudatie, sedimentatie, diagenese en de werking van wind, water, sneeuw en ijs.
Allemaal processen, die uiterst belangrijk zijn voor de geologische veranderingen op onze aarde en die we in ons eigen gebied kunnen waarnemen.

8.1. Klimaten.

Exogene processen zijn in hoge mate afhankelijk van het klimaat ter plaatse. Op het land zijn de belangrijkste elementen die het klimaat bepalen: de neerslag (gemiddelde hoeveelheid per jaar en vooral de verdeling over het jaar) en de temperatuur (gemiddelde temperatuur en de temperatuurschommelingen).

Zonale processen = processen, die zijn gebonden aan een bepaald klimaat.
Azonale processen = processen, die niet zijn gebonden aan een klimaatzone.
Intrazonale processen = processen, die niet afhankelijk zijn van het klimaat, maar b.v. gebonden aan bepaalde landschappen of gesteenten.
Voorbeeld: karstverschijnselen.

Geologen hebben wel belangstelling voor de huidige klimaten, maar natuurlijk vooral voor depaleoklimaten = vroegere klimaten en klimatologische omstandigheden.
De tegenwoordige klimaten op de aarde zijn ingedeeld in klimaatzones =-berg
klimaatgordels 
= gebieden met gelijke gemiddelde weertoestand gedurende een lange reeks van jaren.

Deze hoofdklimaatgordelsworden aangeduid met de hoofdletters A, B, C, D en E. Ze zijn globaal gerangschikt van de equator naar de polen. Een tweede, kleine letter geeft de neerslag en/of de temperatuur aan.
Zo onderscheiden we b.v.:
A = tropischklimaat.
Af = tropisch -vochtig.
Aw = tropisch met droge winter.
B = steppe- of woestijnklimaat.
C = subtropischklimaat.
E = polairklimaat.
Een aparte groep wordt gevormd door de bergklimaten.
De genoemde indeling van klimaten is globaal. Men spreekt dan ook over makroklimaten. Regionaal spreekt men over mesoklimaten. Topografisch bijzondere omstandigheden leiden tot >microklimaten. Voorbeelden hiervan zijn dicht bos, grasvlakten, e.d.

Aanwijzingen voor de aard van paleoklimaten kunnen we slechts vinden in de aardkorst. Organismen zijn over het algemeen klimaatgebonden, hetgeen we dan kunnen terugvinden in hun fossielen. Denk b.v. aan koraalriffen en moerasbossen.

Fig.9. Schema van klimaatgordels en overheersende windrichtingen. Rechts van de globehelft een overzicht van de verticale luchtbewegingen.

Geologische verschijnselen kunnen samenhangen met klimaten.
Vb: gletsjers, zoutafzettingen, bepaalde kleimineralen.
De stabiele zuurstofisotopen 160 en 180 in kalkschalen van levende organismen vormen een indicatie voor dezeewatertemperatuur. De verhouding van 160 en 180 in fossiele kalkschalen op zeebodems maakt het mogelijk, de temperatuurfactor van het klimaat ten tijde van het sterven van het organisme te reconstrueren tot op 1°C nauwkeurig.
Zo heeft men b.v. lange reeksen opeenvolgende ijstijden met tussenliggende warme tijden kunnen vaststellen.
De oorzaken van klimaatveranderingen kunnen vele zijn, zoals de verdeling van land en zee, continentverschuivingen, de stralingsintensiviteit van de zon, de stand van de aardas, enz. In de laatste 600 á 1000 miljoen jaar lijkt er geen sprake te zijn van fundamenteel verschillende klimaten, maar wel degelijk van een andere verdeling van klimaatzones over het aardoppervlak.
Verder terug dan ca. 1 miljard jaar kan men niet meer spreken van klimaten en klimaatzones, omdat de samenstelling van de atmosfeer en de aard van de invloed van ruimtestraling geleidelijk wezenlijk veranderen.

Verschillende klimaten hebben ingrijpend verschillende invloeden op de aardkorst. Alle gesteenten, zowel stollingsgesteenten als metamorfe gesteenten en sedimentgesteenten aan de aardoppervlakte worden aangetast en ontleed door de inwerking van de atmosfeer, het regenwater en organismen. Deze inwerking noemt menverwering. Soort en intensiviteit van de verwering is in hoge mate bepaald door de heersende klimaten.

8.2. Meteorieten.

Meteorieten zijn stukken van hemellichamen, die de dampkring van de aarde zijn binnengedrongen.
Slechts een klein deel bereikt ook de aarde.
Er zijn duizenden vondsten geregistreerd. Per jaar bereiken zo’n 500 meteorieten de aarde. Er zijn ijzermeteorieten en gesteentemeteorieten.
De impact inslag van een meteoriet veroorzaakt een meteorietenkrater, soms van enorme omvang. Ook ontstaat er vaak meteorietenstof. Een voorbeeld van een grote meteorietenkrater is te vinden in Arizona, waar een krater is met een diameter van 1300 m en een diepte van 180 m.

Zie voor de mineraleninhoud van meteorieten hoofdstuk 29.5.

Zijdelings merken we op, dat er daarnaast overal op aarde ook kosmisch stof kan terechtkomen.

Tektieten zijn kleine glasachtige voorwerpen, die in zeer grote aantallen worden gevonden in sommige streken op aarde.
Ze worden in verband gebracht met meteorieten. Men denkt, dat ze zijn ontstaan bij inslagen van meteorieten als gevolg van de zeer hoge druk en de zeer hoge temperaturen, met hogere waarden dan kunnen voorkomen bij vulkanisme, waarbij wel obsidiaan kan ontstaan, maar geen tektieten.
– inslag-aardbevingen = veroorzaakt door inslag van een meteoriet op aarde.

De inslag van enorme meteorieten kan op verschillende ogenblikken van de aardgeschiedenis grote veranderingen en zelfs catastrofes teweeg hebben gebracht.

Een bekend voorbeeld zou zich volgens een overigens wel aangevochten theorie hebben voorgedaan aan het einde van het Krijt. Op de overgang van Krijt  Tertiair zouden minstens drie zeer grote meteorieten het uitsterven van een groot deel van alle organismen hebben veroorzaakt, waardoor nieuwe groepen organismen een kans kregen zich te ontplooien.
De inslag van een meteoriet met een diameter van ca. 200 km (!), die ca. 65 miljoen jaar geleden plaats vond in Yucatan in een pakket kalklagen, zou zoveel CO2 hebben vrijgemaakt, dat de temperatuur op aarde met 10°C steeg, een soort uit de hand gelopen broeikaseffect. Tot de aanwijzingen van deze theorie zijn te rekenen: een wereldwijd aangetroffen kleilaagje met resten van meteorietisch materiaal als platina en iridium. Verder tektieten enmicrotektieten. Ook schoklamellen in kristallen zijn alleen door meteorieten te verklaren.
Tot de verschijnselen behoren ook tsunamis = enorme vloedgolven, zoals die ook voorkomen bij aardbevingen.

Tot de uitgestorven organismen behoren volgens sommigen wel 75% van alle diersoorten. Van de zich daarna ontwikkelende soorten zijn de zoogdieren het belangrijkst. Men stelt zelfs wel eens dramatisch: zonder die meteorieten zouden er geen mensen zijn geweest.

8.3. Blikseminslag.

Een fulguriet = bliksembuis = meestal in zand gevormd door blikseminslag. De doorsnede varieert van 2 tot 40 mm. Ze zijn onregelmatig van vorm.
Bij de vorming spelen hoge temperatuur en stoomvorming door het vocht uit het zand een rol.
Zie ook hoofdstuk 32.

9. VERWERING.

Gesteenten kunnen verweren door mechanische = fysische en door chemische processen. Bij fysische verwering valt het gesteente in kleinere delen uiteen, zonder dat de mineralogische samenstelling verandert.
Ook van groot belang is de chemische verwering, waarbij vele mineralen uit gesteenten worden omgezet in andere mineralen.
Sommige omzettingsproducten worden in oplossing afgevoerd, zodat er volumevermindering optreedt.
Veelal spelen ook organismen een rol bij verwering, in welk geval men spreekt van biologische verwering. Deze is in veel gevallen moeilijk te onderscheiden van chemische verwering.

Het verbrokkelde residu = puin = de resten, blijft als de helling niet te steil is liggen op het onverweerde gesteente en vormt een verweringslaag = regoliet = los oppervlaktemateriaal.

Verwering is om verschillende redenen een allerbelangrijkst geologisch proces op het aardoppervlak:
– het verbrokkelde materiaal kan worden afgevoerd, b.v. door water, hetgeen afbraak van het reliëf tot gevolg heeft.
– elders worden sedimentgesteenten opgebouwd.
– door afvoer van oplosbare bestanddelen wordt het gesteente relatief verrijkt met minder goed oplosbare bestanddelen. Soms zelfs zodanig, dat ze als delfstof exploitabel zijn. Voorbeelden: ijzererts, bauxiet = aluminiumerts.
– de verkleining van de korrelgrootte en de chemische verwering, die oplosbare voedingsstoffen opleveren, makenplantengroei mogelijk.

Door de enorme invloed van verwering, die plaatselijk het aardoppervlak ingrijpend aantast en op andere plaatsen sterk opbouwt, speelt deze een grote rol in de landschapsvorming.

9.1. Mechanische verwering.

De mechanische verwering = desintegratie afbraak in kleinere delen door mechanische processen speelt slechts in enkele klimaatomstandigheden een hoofdrol.
We onderscheiden hierbij:
1. vorstverwering.
2. a>insolatie.
3. biologische verwering.
4. drukontlasting.

Mechanische verwering speelt zich in beginsel af nabij het aardoppervlak. Toch is als grootste diepte waarbij een exogeen afbraakproces werkzaam was op 1000 meter gesteld, n.l. bij permafrost.

sub 1. Vorstverwering.
Vorstverwering is een periglaciaal of subglaciaal verschijnsel. Het komt ook voor op nunataks = gebergtetoppen die boven het ijs uitsteken. IJs heeft een groter soortelijk volume dan water. Door bevriezing van water, dat is doorgedrongen in diaklazen = scheurtjes of poriën van het gesteente, kunnen verdere scheuren ontstaan. Eerst haarscheurtjes en na dooien en opnieuw bevriezen grotere scheuren. Hierdoor ontstaan er hoekige stenen en brokken. Ook reeds getransporteerde stenen kunnen door vorst splijten. Zo kan het voorkomen van veel gespleten rolstenen in grind wijzen op het ondergaan van een koud klimaat.
N.B. Theoretisch kan de druk van bevriezend water oplopen tot 2100 kg/cm² bij -22°C. Meestal zal een rots al uiteenspringen bij 14 kg/cm². Dit uiteenspringen is een vorm vandesquamatie.

sub 2. Insolatie.
Waar begroeiing en regoliet ontbreken, zoals b.v. in sommige woestijnen, ontstaat er in gesteenten door afkoeling ‘s nachts en door zonneverhitting = insolatie overdag spanning dicht onder de oppervlakte. Hierdoor kan de buitenste schil loslaten. Dit verschijnsel heet exfoliatie = sferoïdale desintegratie. Het wordt in verband gebracht met slechte temperatuurgeleiding en met verschillende kleuren van de samenstellende deeltjes. Dit proces heeft men lang beschouwd als de hoofdoorzaak van verwering in woestijnen.
Proeven en waarnemingen bevestigen dit echter niet. Bovendien is dit proces ook op grote diepte onder het aardoppervlak waargenomen. Daarom denkt men nu veeleer aan het uitkristalliseren van zouten uit verdampend grondwater en dauw. Dit proces heeft vooral vat op poreuze gesteenten. Gladde oppervlakken bieden meer weerstand.
Woestijnlak
is een dun donker huidje van silicaat met veel ijzer = Fe en mangaan = Mn op gesteenten. Velen zien dit als een verwering door algen.

sub 3. Biologische verwering
ontstaat door de inwerking van levende organismen. Vb. boomwortels. Wortels van bomen kunnen doordringen in diaklazen, waarin diktegroei verdere splijting kan veroorzaken.

sub 4. Drukontlasting.
Door denudatie kunnen enorme pakketten gesteente, die op het onderliggende gesteente drukken worden opgeruimd. In de Alpen b.v. wel tot 20 km dik. In de blootkomende oppervlaktelagen kan door drukontlasting een blokvormende klieving ontstaan evenwijdig aan de oppervlakte. Dit treedt vooral op bij intrusiegesteenten, kwartsieten en zandsteen.

9.2. Chemische verwering.

Bij chemische verwering treden er reacties op tussen gesteentemineralen en van buiten werkende agentia. Hierbij moet als eerste water worden genoemd. Water is zelf chemisch actief, rnaar het is vooral oplosmiddel voor zuurstof, koolzuur, humuszuren, enz.

Ontleding afbraak tot eenvoudiger componenten.
De chemische processen die een rol spelen bij verwering duiden we slechts kort aan:
– oxydatie = binding door zuurstof, b.v. oxydatie van ferrozouten, die tweewaardig zijn, zoals pyriet en sideriet tot ferrizouten, die driewaardig zijn, zoals haematiet en limoniet.
– hydratatie, waarbij watermoleculen zich hechten aan moleculen van b.v. anhydriet CaSO4, dat wordt tot gips = CaSO4.2H2O.
– hydrolyse, waarbij de H+ en de OH- ionen inwerken op de gesteentemineralen. Hierbij speelt koolzuur vaak een rol als zuurcomponent.
Voorbeeld: kaliveldspaat of orthoklaas wordt door verwering omgezet in het kleimineraal kaoliniet.In vochtigtropische klimaten komt het microkristallijne mineraal Al(OH)gibbsiet veel voor als hoofdbestanddeel vanbauxiet.
– carbonisatie; inkoling .
– reductie = onttrekking van zuurstof aan moleculen van mineralen.
– koolzuuronttrekking is een vorm van chemische verwering, waarbij siliciumoxydehoudende planten, zoals grassen, SiO2 aan gesteente onttrekken. Dit gebeurt b.v. met basalt op IJsland.

10. BODEMKUNDE.

De bodemkunde houdt zich bezig met de ondiepe ondergrond tot een diepte van ca. 1.5 m en het aanrakingsvlak tussen atmosfeer en aarde. Ze bevindt zich hierbij in gezelschap van de kwartairgeologiebiologie, sedimentologie, geohydrologie en grondmechanica
Bodem en water brengen ons ook op het terrein van de agrohydrologie = waterhuishouding.

10.1 . Bodemvorming.

Een belangrijk proces, dat zich afspeelt dicht onder het aardoppervlak, is de pedogenese bodemvorming.
Het woord bodem heeft in dit verband een veel engere betekenis, dan in het dagelijkse spraakgebruik, waarin we b.v. over bodemschatten spreken, ook als die diep in de grond zitten. In de geologie en de bodemkunde isbodemvorming het proces, waarbij door werking van organismen en organische stoffen veranderingen optreden in verweringsmateriaal aan de oppervlakte.
Een solum = bodem is dan een differentiatieverschijnsel binnen de verweringslaag. Dit manifesteert zich door het ontstaan van duidelijk te onderscheiden lagen, de horizons =horizonten. Een opeenvolging van horizonten in een verticale doorsnede heet een bodemprofiel. Elk bodemtype,dat behoort bij een aantal ter plaatse geldende omstandigheden, heeft een kenmerkend profiel.
Bodemvorming heeft plaats in losse deeltjes, dus in verweringsmateriaal of losse sedimenten.
Het is lang niet altijd een voltooid proces, maar een dynamisch proces. Water beheerst als agens het proces van de bodemvorming.
Bij neerwaartse verplaatsing van water worden opgeloste en meegevoerde organische en anorganische stoffen verplaatst. Op verschillende diepten gaan deze met het bodemmateriaal en met elkaar chemische reacties aan. Dit klinkt misschien wat theoretisch, maar een voorbeeld zal veel duidelijk maken.
We kiezen als voorbeeld een podzolprofiel.
Podzol is overigens een Russisch woord. Dat komt, doordat Russen een eerste wereldwijde bodemclassificatieopstelden.

We gaan uit van een parent = moedermateriaal, bedekt met een humuslaag en al dan niet rustend op onverweerd vast gesteente.
Het bodemvormingsproces vormt hiertussen horizons, te onderscheiden als gekleurde lagen. Deze worden aangeduid met hoofdletters:
bovenste horizon =uitspoelingshorizon cluviale zone.
inspoelingshorizonaanrijkingshorizon illuviale zone.
moedermateriaal.

Inspoelend water bevat koolzuur en organische zuren uit de humuslaag. De zuurgraad = pH is dan laag; we spreken van zuur water.
In de A1 en A2-zone worden hierdoor ijzer en aluminium opgelost en meegevoerd. De kleur van de A2-horizont wordt hierdoor bleekgrijs, waardoor we wel over loodzand spreken.
In de B2-horizont is de pH weer gestegen en slaan humus, ijzer en eventuele kleideeltjes neer. De B2-horizont is hierdoor meestal donkerbruin, tot koffiebruin toe.
Naar beneden toe gaat de B2-horizont geleidelijk over in de C-horizont met moedermateriaal.

Fig.10. Podzolprofiel in een verweringsbodem van zandsteen.

Op dit voorbeeld zijn veel varianten mogelijk, afhankelijk van de volgende pedogenetische bodemvormende factoren:
– klimaat: neerslag, verdamping.
– biosfeer: humus, soort begroeiing, wormen, schimmels, bacteriën.
moedermateriaal: textuur = granulaire- = granulometrische samenstelling = korrelgrootteverdeling; structuur = aanzien, aard en soort van het gesteente (b.v. kalk, klei) en permeabiliteit = waterdoorlatendheid.
– reliëf: helling, afspoelend water, grondwaterspiegel.
– tijd: bodemvorming vraagt tijd en omgekeerd zegt de fase van bodemvorming iets over de factor tijd.
– antbropogene = door de mens veroorzaakte invloeden, zoals ploegen, bemesten, beplanten, kaalslag, grondverplaatsing, bevloeiing, wijziging van de grondwaterspiegel.

Wij herinneren eraan, dat ons voorbeeld maar één enkele podzolbodem behandelde. Er zijn echter niet alleen veel soorten podzols, maar daarnaast ook nog podzolachtige = podsolic bodems en meer andere typen gekleurde bodems.

Verder zal het duidelijk zijn, dat delen van bodems kunnen worden opgeruimd, vaak tot op de hardere B2-horizonten. Dan is er sprake van getrunkeerde bodems.

Op deze en op andere wijze kunnen er aan de oppervlakte duricrusts = harde korsten ontstaan. Voorbeelden van duricrusts zijn caliches = calcretes = kalkkorsten van kalk, ferricretes van hematiet Fe2O3, en silcretes van kiezel SiO2.

We noemen nog een paar begrippen, waarvan U de naam kunt tegenkomen in publicaties, maar waarop we nu maar heel kort ingaan.
zonale bodems = bodems, gebonden aan klimaatzones.
intrazonale bodems = bodems, gevormd onder factoren, die de klimaatfactoren overheersen.
rendzina’s = bodems op afwijkend gesteente, zoals b.v. kalk, die hun karakter bepalen.
gleybodems = bodems met kenmerken van stagnerend grondwater. Door het afwisselend stijgen en dalen van het grondwater met beurtelings reducerend en oxyderend milieu. Hierdoor ontstaat er een vlekkerige ijzerneerslag in een grijze omgeving.
latosols = laterietische bodems = bodems van tropische oorsprong. Ze zijn veelal dik en rood van kleur, met kaoliniet, hematiet en vaak gibbsiet.
tsjernosem = ‘zwarte aarde‘, gevormd in steppen met lang gras en veel humus.
chestnutbodems = bruine bodems van drogere steppen.

Welke betekenis hebben bodems nu voor ons ? Dat ze voor landbouwkundigen heel belangrijk zijn is duidelijk.
Ook archeologen hechten er veel waarde aan, vanwege de mogelijkheid van relatieve ouderdomsbepaling en het vaststellen van erosie en/of afzettingen.
Wij geologen moeten vooral bedenken, dat er in de ondergrond ontelbare lagen voorkomen, die ooit aan de oppervlakte hebben gelegen en daar onderworpen zijn geweest aan processen als erosie, verspoeling, verwering, opdikking en ook aan bodemvorming.
Behalve recente bodems zijn er dus ook oude bodems waar te nemen op verschillende niveaus onder de oppervlakte. Deze vallen onder namen als paleosolsfossiele bodems, reliktbodemspolygenetische bodems,begraven bodems.
Ze zeggen ons iets over de tijd, het paleomilieu en de omstandigheden van hun ontstaan, zoals over klimaat, grondsoort, tijdsduur, ouderdom, begroeiing, biosfeer, gesteentestructuur, reliëf, verplaatst materiaal van bodems.

11. HELLINGPROCESSEN.

Nauwelijks enig stukje aardoppervlak is werkelijk vlak en horizontaal. Omdat er dus overal kleine of grote, flauwe of steile hellingen zijn, zal het U niet verbazen, dat hellingprocessen een uiterst belangrijke rol spelen in de geologie.

Onder het begrip hellingprocessen vatten we een aantal mechanismen samen, waardoor (meestal verweerd) gesteente van een helling wordt afgevoerd.
Omdat dit gebeurt onder invloed van de zwaartekracht, spreken we van gravitatieve bewegingen.
Men kan de krachten van het proces ook ontleden volgens de regels van de mechanica. Daarom gebruikt men ook wel het begrip massabeweging.
Bij denudatie wordt het onverweerde vaste gesteente er min of meer door blootgelegd.

In vrijwel alle gevallen spelen water sneeuw of ijs een wezenlijke rol.
Water kan het verweringsmateriaal doordringen, waardoor het beweeglijker wordt of het kan door zijn spoelende werking materiaal meevoeren in de stroompjes die de helling af vloeien.

11.1. Belang van hellingprocessen.

Hellingprocessen zijn belangrijk door hun aandeel in:
– het leveren van verweringsmateriaal aan rivieren, waardoor later sedimentatie mogelijk wordt.
– het veranderen van hellingen, waardoor het reliëf wordt beïnvloed.
– het opbouwen, maar veel vaker het vernielen of zelfs afvoeren van grond, waaronder voor landbouwgrond. Hierbij kunnen akkers, wegen, huizen, dijken enz. ernstig en vaak zelfs onherstelbaar worden aangetast.

11.2. Verplaatsing van materiaal.

Omdat hellingprocessen dus kennelijk belangrijk zijn voor de samenleving gaan we eens na; hoe verweringsdeeltjes worden verplaatst.
a) vallen en rollen. Losgeraakte deeltjes kunnen alleen maar vallen bij rotswanden. Bij zeer steile hellingen kunnen ze rollen.
b) glijden of schuiven (Eng.: slide). Hierbij verplaatst verweringsmateriaal zich min of meer samenhangend over een schuifvlak. Dat vraagt een vrij steile helling en nogal wat water, dat is opgenomen in het materiaal.
c) creep = soil creep = kruipen. Het materiaal beweegt zich langzaam bergaf door herhaaldelijk nat worden en drogen of doorbevriezen en ontdooien.
d) vloeien = flow. Het materiaal verplaatst zich onder invloed van veel water, waarbij de inwendige samenhang van het materiaal verloren gaat.
e) afspoelen. Materiaaldeeltjes worden vervoerd in stromend water. Er is sprake van hellingprocessen, zolang het (regen)water zich nog niet heeft samengevoegd tot beekjes.

Hellingprocessen kunnen ook worden ingedeeld naar de snelheid van hun verloop, van geleidelijk tot catastrofaal, met alle mogelijke tussenvormen.sub a). Transport door vallen geschiedt nogal incidenteel, omdat het door verwering losgeraakt materiaal betreft. Sneeuw kan dit proces echter het karakter geven van een lawine.Verder kunnen er, gelukkig bij uitzondering, hele bergstortingen plaatsvinden langs een diaklaas of langs een anderhellend vlak.

sub b). Kruipen kan men vaak goed waarnemen in de wand van een groeve. Creepheeft daar vaak eenhaakombuiging = neerwaartse ombuiging van de lagen veroorzaakt

sub d). Vloeien ontstaat, als de poriën van een los gesteente zijn gevuld met water en als er daarna nog verdere toevoer van water plaatsheeft. Bij het afvloeien van het materiaal kan er ontmenging plaatshebben, waarbij de grovere deeltjes tot afzetting komen, terwijl het lichtere materiaal met het water wordt afgevoerd. Er kunnen ook ware modderstromen ontstaan, vooral als de korrelgrootte gering is, zoals bij klei, löss keileem en vulkanische afzettingen, maar ook wel bij grind en zand. Deze modderstromen kunnen zware steenblokken vervoeren


Fig.11. Bodemtransport bij hellingprocessen.

Een periglaciale vorm van vloeien is gelifluctie = congelifluctieAls de bodem tot op grote diepte is bevroren, hetgeen het geval is bij permafrost, kan de bovenlaag in de zomer ontdooien en zich als een papperige massa enkele cm’s – tot ca. l. m per jaar verplaatsen door vloeien.
Opmerking: solifluctie = lett. bodemvloeiing is een meer algemene benaming.
Gelifluctie geeft beter het verband met vorst aan (Lat. gelare = bevriezen) en verdient dus in het hierboven beschreven geval de voorkeur.

sub e). Afspoelen leidt al gauw tot de vorming van geultjes. De Amerikanen noemen hellingen met zulke geultjes ‘badlands‘. De geultjes van ‘badlands’ kunnen zich al gauw verenigen tot beekjes, waarmee we ons buiten het terrein van de door ons besproken hellingprocessen begeven.

Bij landbouwgrond is de term bodemerosie in gebruik.

Colluvium = sediment, bestaande uit korrelig materiaal en puin, dat aan hellingprocessen onderhevig is geweest, b.v. aan solifluctie.
Slump =het afglijden van een in stukken gebroken laag.

.11.3. Invloed op hellingprocessen.

We sommen in het kort op, welke factoren de hellingprocessen beïnvloeden:
– klimaat: regenval, sneeuw, vorst, verdamping.
vegetatie: dichte vegetatie bevordert verwering, maar remt het transport van de verweringsdeeltjes af.
 vorm en steilte van de helling.
gesteente: hardheid, gelijkmatigheid, samenhang = cohesie.
– permeabiliteit: doordringbaarheid van het verweringsmateriaal en van de ondergrond.
verweerbaarheid van het gesteente. Verschillen in verweerbaarheid veroorzaken reliëfverschillen.

Genoemde factoren kunnen elkaar onderling beïnvloeden.
Als voorbeeld noemen we graniet, dat in een koud klimaat nogal resistent is, zodat het vaak als een klomp of bult boven het omringende terrein uitsteekt. Maar in een tropisch klimaat verweert het zo snel, dat een granietvoorkomen soms een diepe depressie vormt in het terrein.

11.4. Vormen van hellingen.

Onder invloed van hellingprocessen kunnen hellingen verschillende vormen aannemen: recht, convex = beneden steiler, concaaf = bovenaan steiler, getrapt of combinaties van deze vormen

Tenslotte moeten we nog opmerken, dat er zich onder water ook hellingprocessen afspelen. Vb. turbidieten.

12. TRANSPORT EN AFZETTING VAN SEDIMENTAIRE DEELTJES.

http://www2.ulg.ac.be/geolsed/processus/processus.htm

Transport van deeltjes vindt plaats door water van zee en rivieren, door wind, sneeuw en ijs.

12.1. Sedimentaire deeltjes.

Sedimentologie = de studie van sedimentaire afzettingen en hun vorming. Een sediment = afzetting =sedimentaire afzetting = een hoeveelheid vast materiaal, verhard of niet verhard, gevormd op of nabij het aardoppervlak, getransporteerd en afgezet door een vloeibaar medium of door lucht.
De getransporteerde deeltjes zijn meestal klastische = detritische componenten, afkomstig uit een oorspronggesteente en dus aangevoerd van elders. Maar soms zijn ze ook in een plaatselijk milieu ontstaan dooruitkristalliseren.
Het kunnen ook bioklasten = breukdeeltjes zijn, ontstaan uit organismen, b.v. uit schalen van schelpdieren.

De sedimenten vertonen meestal kenmerken, waaruit het proces van het transport kan worden afgeleid. Ook het milieu van afzetting kan meestal worden gereconstrueerd.
We kunnen waarnemingen, doen over:
– fossiele flora en fauna.
– korrelgrootte – verdeling.
– korrelvorm.
– sedimentatiestructuren, zoals vormen van gelaagdheid, vervorming daarvan e.d.
– textuur = ruimtelijke relatie van de korrels t.o.v. elkaar, zoals de oriëntatie van platte korrels, die b.v. dakpansgewijs gerangschikt kunnen zijn. Dit verschijnsel heet imbrikatie.

Uit al deze waarnemingen kan men conclusies trekken over de aard van het transporterende medium, over stroomsnelheden, richting, geulen, kolken en in het algemeen over het afzettingsmilieu.
Om tot conclusies te komen moeten we inzicht hebben in de processen van stroming en bezinking.
Het bezinken van deeltjes wordt beïnvloed door grootte, vorm en aard van de deeltjes en door de dichtheid, de viscositeit en de stroming van het medium.

12.2. Soorten stromingen.

Stromingen van water en lucht verplaatsen deeltjes over de aarde. In rivieren ontstaan stromingen door dezwaartekracht, in lucht door drukverschillen.

In de zee onderscheiden we:
– gradiëntstromen , veroorzaakt door drukverschil = gradiënt verschil in zoutgehalte en temperatuur.
– driftstromen, veroorzaakt door constant windstelsels.
– getijstromen, onder invloed van eb en vloei en dus van de stand van de maan en de zon.

Bij water- en luchtstromen onderscheiden we:
– laminaire stromingen, bij geringe stroomsnelheid en over een glad oppervlak. De water en luchtdeeltjes bewegen zich evenwijdig aan de stroomrichting.
– turbulente = wervelende stromingen. Bij ruwere bodem en bij toenemende stroomsnelheid
schietende = torrentiële stromingen, bij zee hoge stroomsnelheden.

Turbulente stromingen komen verreweg het meest voor. Ze treden op boven de eerste kritische snelheid.
Bij een rivier van 2 m diepte ligt die tussen de 0.04 en 0.2 cm/sec, wat zeer gering is.
Bij wind is de eerste kritische snelheid onder de 100 cm/sec. Dit is zwakke wind = windkracht 1 volgens de schaal van Beaufort. Ter vergelijking dient, dat pas bij windkracht 4 stof en papier opdwarrelen.Schietende stromingen in rivieren treden op boven de tweede kritische stroomsnelheid. Deze komt normaal
bij rivieren niet voor. We rnoeten dan denken aan sommige bergbeekjes.

Bij een turbulente stroming is het debiet = de gemiddelde hoeveelheid water, die per tijdseenheid een dwarsdoorsnede door de rivier passeert. Het debiet in m³/sec gedeeld door de dwarsdoorsnede in m² = de gemiddelde stroomsnelheid.

De stroomsnelheid op een bepaalde plaats wordt beïnvloed door:
– de diepte.
– de bodemruwheid.
– de gradiënt =het verhang = de gemiddelde helling in de richting van de stroom = het hoogteverschil per lengteeenheid.

Al deze factoren zijn voor geologen van groot belang, omdat ze te maken hebben met het transport en de sedimentatie van materiaal.

12.3. Transport en sedimentatie in water.

Sediment kan in stromend water worden vervoerd:
– door rollen of schuiven over de bodem. Aldus vervoerd materiaal, dat wat grover is, heet beddingmateriaal = debodemlast = bed load.
– in suspensie = zwevend in water. Alleen zeer kleine deeltjes kunnen gelijkmatig in het water verdeeld en echt in suspensie zijn.
– in saltatie = springend. Dit is een tussenvorm, waarbij wat grover materiaal door turbulentie van de bodem wordt getild en vervolgens weer op de bodem terechtkomt, enz.

De stroomsnelheid, waarbij de eerste korrels bodemmateriaal van een bepaalde grootte beginnen te bewegen, heet de competente snelheid voor die korrelgrootte. Deze is b.v. voor fijn zand van ca. 0.01 mm ca. 18 cm/sec = 0.648 km/h. Voor korrels van ca. 2 mm is dat ca. 40 cm/sec = 1.44 km/h. Voor grind van ca. 1 cm is het ca. 100 cm/sec = 3.6 km/h, dus wandelsnelheid.
De eerste beweging is vrijwel altijd rollend.

Bij iets grotere stroomsnelheid kunnen stroomribbels ontstaan op de bodem. Deze zijn asymetrisch. Instroomopwaartse richting = aan de loefzijde is de ribbelhelling flauwer. Stroomafwaarts = lijzijde = in de luwte is de helling steiler.
Bij weinig toevoer van nieuw materiaal kunnen de stroomribbels migreren = zich verplaatsen. Stroomribbels kunnen ononderbroken evenwijdig recht of slingerend zijn, of onderbroken halvemaanvormig of trogvormig=lingoïde.

Bij toenemende stroomsnelheid ontstaan er in stroomgoten veel grotere stroomribbels, in de V.S. dunes genoemd. Hun hoogte kan van enkele cm’s tot enkele meters zijn.
Bij zeer grote stroomsnelheden verdwijnen de stroomribbels geheel en kan de bodem nagenoeg glad worden.
De opbouw van de stroomribbels vertoont inwendig een laminatie = opbouw in laagjes. Scheve gelaagdheid komt in verschillende varianten voor, afhankelijk van de stroomsnelheid en het meegevoerde materiaal. Een veel gebruikte naam voor één van die varianten is kriskrasgelaagdheid. Een kenmerk van scheve gelaagdheid is, dat de laminatie een hoek van max. zo’n 30° à 35° maakt met het horizontale vlak.

Aan fossiele stroomribbels kan men dus in geologische formaties de stroomrichting en de helling van fossiele rivieren ten naaste bij bepalen.
Soms kan men ook iets zeggen over stroomsnelheid.

12.4. Transport en sedimentatie door wind.

De valsnelheid van deeltjes in lucht is 35 tot 100 maal zo groot als de bezinkingssnelheid in water.
De windsnelheid, nodig om een korrel in beweging te brengen is ook groter, n.l. 5 m/sec = 18 km/h = matige wind = ca. normale fietssnelheid.
Zandkorrels komen normaal niet hoger dan ca. 1 m en maximaal tot 2 m hoog.
Korrels groter dan 5 mm worden niet meer opgeheven en kunnen slechts rollend worden voortbewogen.
Zand dat wordt gesedimenteerd door wind = eolisch zand = b.v. het dekzand in Nederland.

Door de grote valsnelheid en door het botsen worden korrels afgerond. In water gebeurt dit op een andere manier alleen in de branding door heen en weer rollen. Aan de afronding kan men vaststellen of zandkorrels door de wind of door water zijn getransporteerd.
Eveneens door de grote valsnelheid kunnen zandkorrels bij het neerkomen andere korrels doen opspringen. Een echt voorbeeld van saltatie.

Ook door wind kunnen er ribbels ontstaan. Bij de kleinere ribbels ontstaat er door de uniforme korrelgrootte geen scheve gelaagdheid. Bij de later te bespreken duinvorming wèl.

Deflatie = wegblazen van materiaal door wind.
Flare = waaien.

12.5. Transport en sedimentatie door golven.

Golven ontstaan gewoonlijk door wind. Ze kunnen ver doorlopen vanaf de plaats van hun ontstaan; bij stormen tot 5000 km ver!
Transport van materiaal door golven heeft alleen plaats in zeer ondiep water. Bij een kust kan er door golven een landwaartse bovenstroom en een zeewaartse onderstroom ontstaan of een stroom evenwijdig aan de kust. Elk van deze stroomsoorten kan materiaal vervoeren.

12.6. Sedimentaire deformatiestructuren.

Dit zijn deformatie= vervormingen, die voorkomen in afzettingen.
We noemen er in het kort enkele.
Levende organismen veroorzaken bioturbaties = verstoringen door organismen, zoals graafgangen = burrows.(Eng)
Als zand wordt afgezet op een natte kleilaag, op veen of op kleiig veen, dan kunnen er na indroging instulpingen van zand in deze laag ontstaan, die na diagenetische verharding terug zijn te vinden als uitpuilingen van de zandsteenlaag in de schalie. Deze uitstulpingen heten ook wel load casts.
Hierbij kan verdringing ook een rol spelen, zodat men van verdringingsstructuren kan spreken. Het compactere, zwaardere zand kan hei onderliggende klei- of veenpakket plaatselijk naar alle kanten wegdrukken. Er ontstaan dar zak- of buidelvormige structuren.
Verder zijn er natuurlijk allerlei soorten afglijdingen en klastische vervormingen mogelijk.

13. RIVIEREN.

Rivieren zijn behalve de afvoerwegen voor water van neerslag, smeltwater en grondwater ook de vervoerders vanafbraakproducten. Zodoende vormen ze een schakel tussen de vorming van verweringsproducten en die van sedimenten, hetzij in de zee, hetzij in meren of langs de rivier zelf.

Fijne klei- en siltdeeltjes worden in suspensie vervoerd en bereiken dus doorgaans wel de zee. Zand en grind bereiken in mindere mate de zee en dan nog veelal in een proces, dat vele malen wordt onderbroken doorsedimentatie en hernieuwde erosie.

13.1 . Indeling van rivieren.

Men kan rivieren indelen op grond van verschillende criteria.
a) naar hun vorm.
b) naar de herkomst van het water.
c) naar de wisselingen in de afvoer.

sub a. Indeling naar de vorm van de loop.
1. Dalvormende rivieren.
Als de erosie overheerst vormt de rivier een kloof of een dal. De gradiënt is dan groot en het bodemmateriaal wordt afgevoerd tot er een evenwicht is bereikt.
Op de verschillende dalvormen komen we nog terug.
2. Meanderende rivieren.
Deze hebben een slingerend verloop. Men neemt aan, dat deze vorm in los materiaal ontstaat bij een vrij constant blijvende gradiënt en een regelmatig debiet.
De naam meander komt van de Anatolische (Turkse) rivier de Meneres, die in de Griekse tijd Meander heette.
3. Verwilderde– of vlechtende rivieren.
Deze rivieren hebben niet één enkele bedding, maar ze bestaan uit een stelsel van meerdere ondiepe waterlopen, die anastomoseren = zich herhaaldelijk splitsen en weer samenvoegen. Factoren, die het ontstaan beïnvloeden zijn: sterk wisselend debiet, vrij hoge gradiënt en misschien vooral het verhogen van de puinlast.
4. Rechte rivieren. Deze komen feitelijk niet voor. Het is zelfs moeilijk om rechte kanalen waardoor water stroomt recht te houden.

sub b. Indeling naar de herkomst van het water.
Volgens deze maatstaf onderscheidt men:
1. Sneeuw- en gletsjerrivieren.
2. Regenrivieren.
3. Bronrivieren.
4. Samengestelde rivieren.

De eerste drie soorten zijn bijna altijd kort en liggen bij hun oorsprong. Lange rivieren zijn altijd samengesteld.

sub c. Indeling naar de wisseling van de afvoer.
Men onderscheidt:

1. Intermitterende = periodieke = episodische rivieren. Zij voeren slechts voor een deel van het jaar water. Tot deze groep behoren sommige verwilderde rivieren.
2.Efemere rivieren. Deze bevatten slechts zelden water. B.v. een wadi.
3. Permanente rivieren. Deze bevatten het hele jaar water.
4. Onderbroken rivieren. Deze verliezen plaatselijk al hun water in de ondergrond en komen verderop weer te voorschijn. Dit komt overwegend voor in kalksteengebieden, zoals in de Jura, maar ook in sommige zandige, droge streken.

13.2. De waterhuishouding.

Onder de waterhuishouding = het regime van een rivier verstaat men het debiet  de afvoer, zoals die verloopt in een heel jaar en de factoren, die hierop van invloed zijn.
Het gebied, waaruit de neerslag naar een rivier stroomt, heet het verzamelgebied = het stroomgebied. Het wordt begrensd door de waterscheiding.
Factoren, die de waterafvoer van een helling naar een rivier beïnvloeden zijn:
– het klimaat. Hierbij is niet alleen de neerslag van belang, maar ook de verdamping.
– de vegetatie. Weinig vegetatie bevordert niet alleen de snelle afvloeiing van water, maar ook de erosie. Zo moet in het oudste Paleozoïcum en in het Precambrium, toen de begroeiing niet noemenswaardig was, de erosie veel sterker zijn geweest dan later.

We gaan nu niet dieper in op het verband tussen breedte en diepte van een rivier en op het verband tussen afvoer en dwarsdoorsnede.
Ook laten we de stroomsnelheidsverdeling in rechte en gebogen beddingen rusten, behalve één begrip dat we willen noemen, n.l. de helicoïdale stroming. Hierbij bewegen waterdeeltjes in een rivier zich niet alleen in de stroomrichting, maar ze beschrijven tevens een schroefvormigespiraalvormige baan. De neergaande helicoïdale beweging = kurkentrekkerbeweging langs de concave oevers = de buitenbochten heeft erosie van de bedding tot gevolg. Langs de convexe oevers = de binnenbochten veroorzaakt de lagere stroomsnelheid sedimentatie. Dit maakt een rivierbedding asymmetrisch.
Verder is er vastgesteld, dat meanders zich langzaam stroomafwaarts kunnen verplaatsen.

13.3. Vervoer van sedimentair materiaal in rivieren.

Eerder bespraken we al, dat water materiaal kan vervoeren, hetzij als suspensiemateriaal = suspensielast, hetzij als bodemmateriaal = bodemlast.Dit laatste betreft slechts een klein deel van het totaal vervoerde materiaal. Een en ander wordt natuurlijk sterk beïnvloed door veranderingen in het debiet.
Vaak leest men in de literatuur, dat in rivierafzettingen de afname van de korrelgrootte in stroomafwaartse richting het gevolg zou zijn van vergruizing, afslijping en oplossing. Dat is maar ten dele waar. Vergruizing en afslijping spelen maar een geringe rol. Oplossing kan bij mineralen en zelfs bij kalksteen worden verwaarloosd. Alleen in de eerste paar kilometers van bergbeken vindt vergruizing plaats. Daarna vermindert dit proces snel.
Rivierzanden voelen dan ook aan als scherp zand, in tegenstelling tot afgeronde strand- en duinzanden. Afgeronde korrels in rivierzanden zijn dan ook altijd afkomstig van langs de rivier liggende oude gesteenten.

Afname van korrelgrootte stroomafwaarts in een rivier moet worden toegeschreven aan progressieve sortering als gevolg van afname van de stroomsnelheid.

Een belangrijke waarneming kan nog worden gedaan aan afgezette platte steentjes. Die worden bij transport schoksgewijs vervoerd en hierbij klappen ze om. Ze liggen daardoor dakpansgewijs tegen de stroomrichting in. Dit verschijnsel heet imbrikatie. Hieruit kan men vaak in fossiele afzettingen de stroomrichting van een rivier aflezen.

Aan de monding van een rivier kan zich een delta vormen, zoals b.v. de Rijn in ons land. In andere gevallen vormt zich een estuarium = een trechtervormige monding, binnen het bereik van eb en vloed. Beide vormen komen ook samen voor.
Uit fossiele sedimentstructuren kan veel worden afgeleid over meanders, verwilderde rivieren, komgronden, sedimentwaaiers, enz, al vraagt dit enige ervaring.

Fig.12a. Erosie en sedimentatie door een meanderende rivier.


Fig.12b. Schema van een riviermeander.

14. HET FLUVIATIEL-DENUDATIEVE RELIËF

Sprekend over het reliëf raken we de kern van de geomorfologie, die reliëfvormen als hoofdonderwerp heeft.

Terzijde merken we op, dat geomorfologie als wetenschap dateert uit de tweede helft van de vorige eeuw.
Stimulansen gingen uit van de ontdekkingsreizen van Alexander von Humboldt en van Ferdinand von Richthofen. Verder van de geologische exploratie in Amerika van de Far West en van de evolutiegedachte over dalvorming van Davis.
Waar gebergten en heuvels voorkomen, wordt de oppervlakte van de aardkorst aangetast door verwering. Het losgemaakte materiaal wordt afgevoerd door exogene processen. Het oppervlak, dat na deze degradatie =afbraak overblijft, of dat door aggradatie = opbouw is ontstaan, is het reliëf.
Continenten zouden door de afbraak tot laaglanden vervlakken, als b.v. epirogenese niet zou zorgen voor opheffing van de aardkorst.
Hierdoor ontstaan de hoofdvormen van het reliëf, zoals gebergten, terwijl fijnere structuren, zoals dalen en bergtoppen, veelal ontstaan door exogene afbraak.

Afbraak door verwering en door hellingprocessen vindt overal plaats. Eroderende werking van rivieren uiteraard alleen in de bedding.
Geologisch gezien is het belangrijk, dat rivieren zich insnijden en afbraakmateriaal vervoeren. Daarom is de titel van dit hoofdstuk dan ook het ‘fluviatieldenudatieve reliëf‘.

Reliëfvormen worden gewijzigd door afbraak ten gevolge van:
– verwering, gevolgd door hellingprocessen en fluviatiele erosie.
– wind.
– gletsjers.
– de branding aan de kust.
– de oplossende werking van grondwater.

De afbraaksnelheid heeft men wel trachten te berekenen door de hoeveelheid afgevoerde stoffen in de rivieren te meten. Men komt dan tot zeer lage gemiddelde afbraaksnelheden. Ergens tussen de 1 en 50 cm per 1000 jaar.

14.1. Dalvorming.

Verschillende riviertypen oefenen een verschillende eroderende werking uit.
– dalvormende rivieren hebben meestal een steile gradiënt en verrichten in een smalle bedding diepteerosie. Ze versnijden een gebergte door dalen.
– meanderende rivieren veroorzaken nauwelijks nog diepteerosie. In de buitenbochten treedt breedteerosie op, waardoor de dalbodem wordt verbreed.
– vlechtende rivieren kunnen de weinige keren, dat ze veel water voeren over een grote breedte de bodem eroderen. Bij afnemende waterhoeveelheid bedekken ze deze dan weer met een breed puinbed.

Waar een rivier uit een gebergte komt kan bij intensieve regenval een groot oppervlak worden bedekt met water. Dit stromende watervlak heet sheet flood. Deze kan een groot oppervlak eroderen tot een pediment. Ook kan een groot oppervlak worden bedekt met een puinlaag; dan vormt zich een puinwaaier.

14.2. Dalprofielen.

Het dwarsprofiel van een dal bestaat uit een dalwand, waarop denudatie plaatsvindt, een dalbodem met de van de rivier en de bedding, waarin de rivier werkzaam is.

Uit het lengteprofiel van een rivier kan men aflezen, tot hoe diep deze zich op een bepaalde plaats van zijn loop in de bodem heeft ingesneden. Vanzelfsprekend kunnen de hellingen van een rivierdal niet dieper reiken dan tot deze punten. Ze vormen de denudatiebasis voor de hellingen.
Een rivier kan nergens dieper eroderen dan het punt van samenvloeiing met een hoofdrivier of van uitmonding in de zee. Dat is voor dat moment de erosiebasis.
Pas als de hoofdrivier zich dieper insnijdt, respectievelijk als de zeespiegel daalt, kan de rivier zich dieper insnijden, doordat de erosiebasis is verlaagd.
Wordt de erosiebasis daarentegen verhoogd, b.v. door stijging van de zeespiegel, dan zal de rivier materiaal gaan afzetten.

Het lengteprofiel van de rivier is concaaf = steiler in de bovenloop. Dit hangt samen met de toename van het debiet, de afname van de bodemruwheid en de hardheid van het gesteente.

Bij zijn oorsprong veroorzaakt een rivier veelal terugschrijdende = achterwaartse erosie.
Een kaar = een kort glaciaal dal, een soort nis, met steile wanden en vaak een bekken en een drempel. In het Frans: een cirque. Qua vorm heeft een kaar iets weg van een cuesta. Zie hoofdstuk 16.1.

14.3. De cyclus van de dalevolutie.

De Amerikaan W.M.Davis (1850-1934) lanceerde een theorie over de evolutie van dalen. Hij hanteerde de begrippen jongerijpe en oude dalen. Dit niet in de betekenis van leeftijd, maar als stadium.
Elk dal ontwikkelde zich volgens hem, in sneller of langzamer tempo naar gelang van de resistentie van het gesteente, in een aantal fasen:
1. Een kloofdal, als gevolg van de sterk eroderende werking van de rivier, die zich snel achterwaarts insnijdt.
2. Een Vdal, als de stroomsnelheid afneemt en de wanden worden aangetast tot hellingen.
3. Het dal verbreedt zich, doordat de rivier gaat meanderen en de laterale erosie = in de breedte, toeneemt. Dit is het stadium van de rijpheid.
4. Het dal verwijdt zich verder. De bedding vult niet meer de dalbodem. Het massatransport krijgt steeds meer invloed.
5. Uiteindelijk ontstaat er een nagenoeg vlak landschap met hellingen van slechts enkele graden.
Er is een peneplain = schiervlakte ontstaan.

Het niveau wordt dus tenslotte teruggebracht tot de erosiebasis.
In de peneplain verheffen zich enkele resistente gesteentemassa’s, de monadnocks.Waar de schiervlakte nog niet is doorgedrongen verheffen zich nog residuaire bergen = restbergen restgebergte.
Als de peneplain weer wordt opgeheven sluit zich de ‘cyclus’ van Davis.

Op deze cyclustheorie van Davis kan de volgende kritiek worden geleverd:
– de hellingprocessen en de erosiesystemen komen onvoldoende tot hun recht.
– er is onvoldoende rekening gehouden met omstandigheden in aride en semiaride gebieden.
– ‘snelle’ opheffing van gebieden komt slechts bij uitzondering voor. Dalvormende processen verlopen geleidelijk in samenhang met epirogenetische processen.
Conclusie: het systeem is te simplistisch.

Toch heeft deze theorie grote betekenis gehad, door de erover gevoerde discussies en doordat veel benamingen in gebruik zijn gebleven.
Tenslotte nog een opmerking. Niet alle dalen zijn ontstaan, zoals in dit hoofdstuk beschreven. Sommige zijn ontstaan door sedimentaire, andere door tektonische oorzaken.
Voorbeelden van dit laatste zijn: het dal van de Rijn tussen Bazel en Bingen en de slenken in Afrika en West-Azië.

14.4. Dalstelsels.

Als een dalstelsel in een homogene ondergrond ongestoord en volledig tot ontwikkeling kan komen, dan vormt er zich een dendrietisch boomvormig dalstelsel. NB. Dendron = boom. Zo’n stelsel omvat veel kleine einddalletjesbrondalletjes, die zelf geen zijdalletjes meer hebben. Ze worden dalletjes van de eerste orde genoemd. Deze stromen uit in dalen van de tweede orde, die in dalen van de derde orde, enz. Het hoofddal is het dal van de hoogste orde. De verhouding van het aantal dalen van opeenvolgende orde noemt men de bifurcation ratio = devertakkingfactor van het dalstelsel of deel daarvan.
Er bestaan allerlei wetmatigheden; waaraan de omstandigheden binnen een dalstelsel voldoen. Ze zijn vastgelegd in de Wetten van Horton.
We behandelen dat niet verder, maar we noemen wel de namen van enkele begrippen die daarbij een rol spelen: de gemiddelde dallengte, de verhouding tussen stroomgebied en dallengte, de bifurcation ratio en de verhouding tussen rangordegetal en gemiddeld verhang.
Deze gegevens karakteriseren een rivier. Er blijkt iets uit over de geologische, geografische en geomorfologische omstandigheden van het gebied.

De daldichtheid = de wijdmazigheid van het dalstelsel is afhankelijk van de intensiviteit van de neerslag, devegetatie, de permeabiliteit van de ondergrond en de steilte van het reliëf.

Een waterscheiding vormt de begrenzing van een stroomgebied van een rivier. De definitie van een stroomgebied is: het gebied, waarvan alle effectieve neerslag in de rivier terechtkomt. Hieruit blijkt, dat de lijn, die de hoogste punten tussen twee rivieren verbindt, niet exact behoeft samen te vallen met de waterscheiding. Het beeld kan immers worden vertekend door ondergrondse waterstromen, die kunnen worden beïnvloed door resistente, hellende lagen
Waterscheidingen kunnen zich verplaatsen. Als van twee aan elkaar grenzende stroomgebieden één een lagereerosiebasis heeft en dus dieper ingesneden dalen, dan kan dit gebied zich uitbreiden ten koste van het andere. De waterscheiding zal zich dan langzaam verplaatsen.
Veel ingrijpender is het aansnijden van een rivier A ergens in zijn loop door een andere rivier B. Dat kan gebeuren als de aansnijdende rivier B een dieper ingesneden dalstelsel heeft en er achterwaartse erosie plaats heeft. Na het aansnijden stort rivier A zich in het dal van rivier B. Rivier B heeft dan rivier A onthoofd = aangetapt. Het is duidelijk, dat dit gevolgen heeft voor de verdere ontwikkeling van de dalen van A en B.
De geologische omstandigheden, die leiden tot onthoofding kunnen bestaan uit:
1. Verschil in hardheid van gesteente.
2. Tektonische bewegingen.
3. Verschil in afstand tot de erosiebasis.
4. Verstopping van een rivier door overmatig sediment.

sub 2. Door tektonische beweging kwam de Rijn in de slenkvormige Bovenrijnse Laagvlakte lager te liggen, waardoor een zijrivier van de Rijn de Donau heeft onthoofd.
sub 3. De Po heeft bij Majola een stukje van de bovenloop van de Inn, die nog veel verder te gaan had, onthoofd.
sub 4. Bij verstopping met sediment loopt de rivier a.h.w. over en gaat dan via een lage waterscheiding naar een andere rivier afstromen. Dit heeft zich voorgedaan bij de bekende en voor ons zo belangrijke ‘onthoofding van deMaas‘.
Eens was de Boven-Moezel de voornaamste arm van de bovenloop van de Maas. Totdat bij Toul het Maasdal verstopt raakte en de toenmalige Maas begon af te lopen naar het Oosten naar een zijriviertje van de Meurthe, die behoort tot het dalstelsel van de Moezel. Hierdoor werd het dalstelsel van de Moezel waterrijker en bleef de Maas achter als een kleinere rivier in een overbemeten dal.
Als gevolg van deze onthoofding komen er dus gesteenten in het Maasgrind voor uit het stroomgebied van de Moezel, o.a. uit de Vogezen, hetgeen uit voorkomens binnen het huidige stroomgebied van de Maas niet valt te verklaren. Deze gesteenten zijn dus afkomstig van vóór de onthoofding.

Nog kort even enkele rivierpatronen, die voorkomen naast het dendrietische stelsel. In geplooide gebieden kunnentralievormige of zelfs rechthoekige patronen voorkomen. Een radiair patroon ontstaat bij geïsoleerde opwelvingen, zoals b.v. vulkanen.
Een divergerend patroon ontstaat waar een rivier vanuit bergen in een vlakte komt of in een delta.
Een anastomoserend patroon ontstaat, waar getijgeulen voorkomen als gevolg van eb en vloed.

Asymmetrische dalstelsels behoren tot een patroon, dat afwijkt van het ideale patroon. De rivier heeft aan één zijde langere en meestal ook meer zijrivieren. De dalwand is aan die zijde ook minder steil en de rivier stroomt meestal ook relatief dichter bij de andere, steilere wand. Het asymmetrische dalstelsel komt in Zuid-Limburg vrij algemeen voor.
Factoren, die bij het ontstaan een rol kunnen hebben gespeeld, zijn:
1. Er kan van één zijde meer sediment zijn aangeleverd, waardoor de hoofdrivier opzij werd gedrukt en vooral aan de andere zijde erodeerde.
2. Het gebied kan tektonisch of epirogenetisch zijn gekanteld.
3. In de IJstijd kan de heersende Westenwind veel sneeuw hebben opgehoopt in de luwte van de westelijke oever. Het smeltwater kan gelifluctie hebben veroorzaakt, waardoor de rivier opzij werd gedrukt, waarbij vooral de tegenoverliggende wand door erosie werd aangetast.
4. Verschillen in solifluctie kunnen ook zijn ontstaan door de ligging van het dal t.o.v. de zon.
5. Een verschil in condities voor solifluctie kan tot gevolg hebben, dat de gesorteerdheid naar korrelgrootte van het materiaal in de dalwanden verschilt, hetgeen de solifluctie versterkt, respectievelijk verzwakt. In fijn materiaal treedt n.l. gemakkelijker solifluctie op. In fijn materiaal wordt de dalwand vlakker.
6. In dalen, die gevuld zijn met löss of met door wind vervoerd dekzand, kan door de luwte van de dalwand een ongelijke opvulling van het dal hebben plaatsgehad, wat gevolgen heeft voor de latere dalvorm.
7. Het z.g. ‘afglijden’ van een meander.
8. Helling en geaardheid van het onderliggende gesteente.
9. Naar het Zuiden geëxponeerde hellingen ontvangen meer licht en warmte, waardoor in het voorjaar eerder erosie kan optreden.

Voor Zuid-Limburg komen enkele van bovengenoemde redeneringen wel in aanmerking. Men kan ook denken aan een combinatie van enkele factoren. Hoge ogen gooien de verklaringen dat het gebied tektonisch langzaam is gekanteld en de exponering op het Zuiden.

Het is opmerkelijk dat in de Europese middengebergten de boven omschreven asymmetrische dalen alleen voorkomen beneden een niveau van 600 á 700 m boven de zeespiegel.Daarboven is de asymmetrie omgekeerd.
In de Harz ligt de grens op 600 m. In het Fichtelgebirge en het Bayerische Wald op 650 m, in de Schwäbische Alb op 740 m en in het noordelijke Schwarzwald op 720 m.
Een goede verklaring is hiervoor nog niet gevonden.

14.5. Droge dalen.

Droge dalen = met een germanisme ‘droogdalen‘ = grubben zijn karakteristiek voor kalkgebieden en andere gebieden met een zeer waterdoorlatende bodem. Theoretisch kunnen ze zijn ontstaan door zeer sterke neerslag-perioden, maar dat is maar zelden het geval.
Steekhoudender verklaringen zijn:
– een vroegere hogere grondwaterspiegel, waarbij de dalen zijn gevormd en de bronnen nu zijn verdwenen.
– gedurende een ijstijd was er permafrost, waardoor de waterdoorlatendheid van de anders zo permeabele kalk miniem was. Daardoor konden de dalen ontstaan, die na de ontdooiing droog werden.
Voor Zuid-Limburg houden we het op deze laatste verklaring, al zullen rijdende karren en regen in de loop der eeuwen in een aantal gevallen ook wel invloed hebben gehad.

14.6. Doorbraakdalen.

Vaak zien we, dat een rivier door een gebergte is heengebroken. Men moet zich dan afvragen, hoe dat kon gebeuren.
Er zijn twee mogelijkheden:
1. Het gebergte is opgeheven, nadat de rivier er al was, waarbij de erosie van de rivier het opheffen kon bijhouden. Men spreekt dan van een antecedente rivieren een antecedent dal. Ze zijn vaak te herkennen aan een verbogen terras.
Voorbeeld: het doorbraakdal van de Rijn door het Leisteengebergte. Ook in de Ardennen komt dit veelvuldig voor.
2. Als een rivier door een sedimentdek stroomt, ontstaat er bij opheffing van het gebied een heuvelland met brede dalen. Maar waar de rivier onderliggende hardere, resistentere lagen aansnijdt, kan er een gebergterug boven de heuvels blijven uitsteken. Hierin kan slechts een nauw dal worden uitgeslepen. Dit heet een epigenetisch dal. Als dat uitslijpen slecht lukt, kan de rivier tot vaak haakse bochten worden gedwongen en soms zelfs worden ‘teruggestuurd’, zoals de Donau in het Boheems Massief.

14.7. Dalmeanders.

Het kan voorkomen, dat een meanderende rivier zich begint in te snijden, zoals hij op dat moment toevallig ligt. We spreken dan van ingezonken meanders. In de buitenbochten kan verdere erosie plaatsvinden, waardoor de dalwand hier steil is (in het Duits ‘Prallhang’). In de binnenbochten, die flauwer hellen kan sedimentatie plaats hebben, met opbouw van uitgebreide terrassenresten. De rivier lijkt a.h.w. af te glijden naar buiten. Men spreekt dan ook van afglijdingsmeanders = in het Duits ‘Gleithang’. Ook hier kan een meander zichzelf afsnijden en eenkronkelberg = omloopberg vormen.

15. TERRASSEN.

Een rivierterras fluviatiel terras is een rest van een vroegere dalbodem. De rivier heeft zich hierin ingesneden en wordt van het terras gescheiden door een helling.
Een terras is het gevolg van een toestandsverandering. Na een periode van breedte erosie en sedimentatie op de dalbodem is er een insnijding van de rivier in de dalbodem gevolgd. Het stroombed is dieper komen te liggen en een nieuw dal is gevormd in de oudere dalbodem.

15.1. Soorten terrassen.

Hierbij kunnen zich twee gevallen voordoen:

l. Erosieterrassen: de nieuwe insnijding gaat dieper dan het sedimentatiepakket en snijdt zich dus ook in het onderliggende materiaal in. Bij erosieterrassen is het bovenste terras het oudste en het onderste terras hetjongste!! Van de ingesneden sedimenten is het bovenste sedirnent het jongste en het onderste het oudste.

2. Accumulatieterrassen = sedimentatieterrassen:de rivier snijdt zich alleen in het bovenste pakket van de zich ophopende sedimentatie in. Bij accumulateterrassen is de onderste terrasafzetting de oudste en de bovenste de jongste.

Bij herhaalde insnijding en dalvorming ontstaat er een trapvormige reeks terrassen.
NB.!! Hierbij is het bovenste terras het oudste en het onderste terras het jongste. Van de ingesneden sedimenten is natuurlijk het bovenste sediment het jongste en het onderste het oudste. Het zal U duidelijk zijn, dat het zeer gecompliceerd is om de achtereenvolgende terrassen te herkennen en te dateren. Hierbij moet uitsluitsel worden gegeven door fossielen, sedimentologische verschillen, korrelgrootteverdeling, mineralogische samenstelling en de grindsamenstelling.

15.2. Ontstaan van terrassen.

Hoe ontstaan terrassen? De oorzaken van herinsnijding van een rivier kunnen er vele zijn. De drie belangrijkste zijn:
1Klimaatveranderingen.
2. Veranderingen in de zeespiegel.
3. Epirogenetische opheffingen.

Sub 1. Klimaatveranderingen
In onze streken, nu de gematigde klimaatzone, was het klimaat in de ijstijd afwisselend glaciaal, interstadiaal ofinterglaciaal. Er waren dus verschillen in de waterhuishouding, zoals t.a.v. het debiet = de waterhoeveelheid, depuinlast en de korrelgrootte. In koude tijden was het debiet van de rivieren sterk wisselend, waardoor ze verwilderden.
Er was weinig vegetatie. Door vorstverwering en gelifluctie werd er veel grof materiaal aangeleverd, zodat de rivieren hun dalvlakten ophoogden.
In interglaciale perioden steeg de zeespiegel. De vegetatie nam toe, het debiet werd regelmatiger en het verweringsmateriaal werd minder.
De rivieren gingen zich weer insnijden.

Dit beeld wordt b.v. wat de Alpenrivieren betreft bevestigd door de grindafzettingen op de rivierterrassen in Zuid-Limburg, die uit glaciale tijden stammen.
In het gebied van Zuid-Limburg hebben de rivieren zich hooguit enkele meters ingesneden in het dikke pakket afzettingsmateriaal uit de laatste ijstijd, het Würm = Weichsel-glaciaal. Het oppervlak van deze afzetting ligt maar enkele meters boven de huidige rivierbedding. Men noemt dit oppervlak het laagterras.
Langs de Maas is dit zeer goed waar te nemen.

sub 3. Epirogenetische opheffingen.
Door epirogenetische opheffing kan het lengteprofiel van een rivier worden gewijzigd. Er kan zich ergens in de rivierloop b.v. een opheffing voordoen. De rivier gaat hierin terugschrijdend eroderen. Ter plaatse van de bult kan de rivier boven de dalbodem een terras achterlaten, dat als kenmerk heeft, dat het gekromd is. Men spreekt van eenverbogen terras. In het midden van de bult ligt de bodem het hoogst, bij het begin en het einde van de opheffing wigt het terras uit. Dit proces kan zich herhalen tot meerdere terrassen.

Welk proces heeft nu een rol gespeeld bij de vorming van de Limburgse terrassen ?
Vermoedelijk een mengeling van 1, 2 en 3: klimaatveranderingen, veranderingen van de zeespiegel en epirogenetische opheffing.

Een bijzonder geval doet zich voor bij de Maas in de omgeving van Roermond.

Door daling van West-Nederland hebben de rivieren hier een sedimentatiebekken opgevuld met lagen, waarvan de oudste natuurlijk onder liggen en de jongste boven.
De grenszone wordt gevormd door een steile flexuur, een breuk of, zoals in het geval bij Roermond, door eenbreuktrap, veroorzaakt door de zg. Grote Slenk tussen Sittard en Roermond.
Stroomopwaarts daarvan ligt een gebied, dat relatief steeg. Hierin zijn de Limburgse terrassen gevormd, waarbij dus precies omgekeerd de oudste lagen boven liggen en de jongste onder. Dit verschijnsel heet eenterraskruising.

In de praktijk zullen terrassen veelal zijn gevormd door factoren, zoals genoemd onder 1, 2 en 3.

Fig.13. Dalterrassen.

°

16. VLAKKE RELIËFS.

Inleiding.
Toen we spraken over terrassen, stelden we vast, dat verwering, denudatie en riviererosie sterk variëren met de heersende klimaten.
En daarmee verschillen ook sterk de door deze processen gevormde reliëfs.
Lange tijd heeft men het reliëftype van onze streken, dat van de koelgematigde en humide gebieden van West-Europa en de Oostkust van de VS, als ‘normaal’ beschouwd. We moeten echter vaststellen, dat dit wereldwijd gezien allerminst normaal is, omdat ijstijden het reliëf hier grondig hebben beïnvloed
Tegenwoordig heeft men dan ook de reliëfvormen van aride, semiaride en tropische gebieden grondig bestudeerd. Hierbij moet men beseffen, dat de in deze gebieden gevormde reliëfs ook in onze ondergrond algemeen zijn terug te vinden.

Bij de bestudering van reliëfvormen moeten we niet alleen letten op de toendertijd heersende klimaten ter plaatse, maar ook rekening houden met de duur van de inwerking, die van beslissende invloed is. ‘Jonge’ gebergten, die worden versneden door dalvormende rivieren, vertonen b.v. andere reliëfs dan oudere gebergten, waar exogene processen in hun afhankelijkheid van het klimaat, hun werking lange tijd hebben uitgeoefend.

We bespreken nu enkele reliëfvormen, te beginnen met vlakke reliëfs.
Deze komen in verschillende vormen voor, b.v. als kustvlakte en als peneplain.Kleine vlakke gebieden noemt menplanaties = vervlakkingen. Meerdere aaneengesloten vlakke gebieden vormen een groot vlak oppervlak = eenvlakte. Een sedeplain = een regressievlak, b.v. van een zee, met als kenmerk regressiegrind.

°

16.1Pedimenten

Pedimenten = voetvlakten zijn flauw hellende oppervlakken aan de voet van een gebergte of van geïsoleerde bergen of heuvels.
Hun oppervlakte varieert van enkele m² tot vele km².
De afwatering bestaat uit veel divergerende waaiervormigeefemere = slechts zelden water bevattende beddingen.

Pedimenten komen voor in de warmere klimaten: aridesemi-aride, mediterrane of tropische savanneklimaten.
Aride = droge pedimenten komen b.v. voor in Utah en Arizona. Ze zijn enigszins concaaf bol en ze sluiten aan op een residuairgebergte = restgebergte. Dit laatste geeft al aan, dat erosie zeer lang haar werk heeft kunnen doen. Het pediment bestaat uit hetzelfde gesteente als het restgebergte. De oorzaak van haar ontstaan kan dus niet worden gezocht in een hardere laag, m.a.w. in verschil in resistentie. Op het pediment ligt meestal alleen een bedekking van los gesteente en wat zand, die verder van de berg iets dikker wordt.
De dikte van deze puinlaag is gering, tot maximaal 1.50 m.
Conclusie: een pediment is dus een erosievlakte en geen accumulatievlakte. Op het erosievlak liggende steenbrokjes, die door latere afzettingen worden bedekt. Deze kan men in te onderzoeken profielen terugvinden alsgrindniveaus = stone lines = grindvloertjes.
Al lang geleden was er een vorm van erosie bekend, die pedimenten kon vormen. Bij hevige onweersbuien stroomt het water over het gehele oppervlak af. Deze krachtig stromende, enkele cm’s dikke waterlaag, kan stenen en zand vervoeren. Men noemt zo’n waterlaag sheet flood. Een dun waterlaagje, dat afstroomt bij minder hevige stortbuien, wordt wel sheet wash genoemd.
Het restgebergte kan variëren van enkele kleine kopjes tot een flink gebergte. In dit laatste geval komen er uit het bergland verwilderde rivieren, die zich divergerend = waaiervormig vertakken. Bij hevige regenbuien stromen ze over en ze vormen dan ook een sheet flood of een sheet wash.

De hellingen van de residuaire bergen wijken door de afspoeling terug. Dat kan zover doorgaan, dat er nog nauwelijks enig reliëf overblijft in een pediment, dat is uitgegroeid tot een grote vlakte, die valt onder het begrippeneplain. Het zou heel goed kunnen zijn, dat veel van de eerder genoemde peneplains = schiervlakten op deze wijze zijn ontstaan in aride of semiaride gebieden en dus pedimenten = pediplains zijn.

Aan de periferie, dus aan de onderrand van het flauw hellende pediment, blijft het getransporteerde materiaal liggen en wordt het dus gesedimenteerd. Een pediment, waarvan het benedengedeelte een accumulatievlakte is en ook wel een vlakte, ontstaan door verdrogen van meren of een zoutvlakte heet een playa. Vanuit een playa kan materiaal worden weggevoerd door water of door de wind (denk aan löss).
Als er, zoals in woestijnen vaak het geval is, geen afwatering naar zee is, dan verdampt het water en ontstaan er vaak zoutafzettingen.
Soortgelijke afzettingen heten duricrusts = harde korsten. Ze vormen vaak de scheiding tussen de grondwaterspiegel en het oppervlaktewater. Ze kunnen ook bestaan uit kalk en heten dan caliches = calcretes. Er bestaan ook kiezelkorsten = SiO2-korsten,die silcretes heten.

Als het gebergte meer puin levert dan de sheet flood van het pediment kan afvoeren, dan vormen er zich aan de voet van het restgebergte piedmont fans = puinwaaiers. Van de berg afgaande wordt de korrelgrootte van het materiaal kleiner.
Degelijke piedmontafzettingen zijn in geologische tijden heel vaak ontstaan na orogenese gebergtevorming.
Voorbeelden komen voor in het Rotliegendes van het Boven-Perm, de Buntsandstein van de Onder-Trias en deMolasse rondom de Alpen van het Tertiair.

In een mediterraan klimaat liggen de pedimenten veelal op weinig resistent gesteente en bovendien is er vaker en meer wateraanbod. Hierdoor ontstaan er sedimentatiepakketten, waarin dalen zijn uitgesneden. In de dalbodems kunnen bij klimaatschommelingen nieuwe insnijdingen ontstaan. Hierdoor kunnen pedimenten terrasgewijsboven elkaar komen te liggen. Dit soort pedimenten is door franse onderzoekers beschreven onder de naamglacis.
De klimaatsveranderingen, waardoor de terrasvormige pedimenten zijn ontstaan worden in verband gebracht met de ijstijden.
NB. Pedimenten kunnen wel terrasvormig zijn, maar het zijn geen terrassen, want ze houden geen verband met sedimenten.

In een savanneklimaat is er sprake van een tropische regentijd, gevolgd door een lange tijd van droogte. Het gesteente onder de oppervlakte verweert tot een rode bodem. Door de open vegetatie kan het verweringsmateriaal gemakkelijk worden afgespoeld. Men spreekt dan ook van spoelpedimenten = spoelvlakten.
De restbergen in spoelvlakten, met hun steile hellingen met veel chemische verwering, duidt men internationaal aan met de Duitse benaming ‘Inselberge‘.Stellig zijn ook enkele peneplains = schiervlakten te identificeren met deze spoelvlakten. Ze zijn dus ontstaan in een savanneklimaat, hetgeen ook wordt bevestigd door de er in voorkomende rode bodems. Voorbeelden zijnte vinden in de Harz en in het Leisteengebergte.

Een tropisch klimaat is humide = vochtig. Er zijn wel inselbergen, maar die zijn minder steil en meer versneden. Dat komt, doordat door de zwaardere begroeiing de sheet floods worden afgeremd. De afspoeling krijgt meer het karakter van afglijden en van kruipen = creep.
De rivieren vervoeren fijnkorrelig verweringsmateriaal en ze snijden zich weinig diep en weinig terugwaarts in.

Tenslotte merken we op, dat gebieden met pedimenten natuurlijk ook kunnen worden opgeheven. De pedimenten zijn dan meestal niet meer actief, m.a.w. het is een fossiel pediment. Voorbeelden vindt men veelvuldig in de Ardennen. Blijven ze wel fungeren als pediment, dan spreekt men van rompvlakten.

17. RELIËF EN TEKTONISCHE STRUCTUUR.

Bij het bestuderen van reliëfs op het landoppervlak moet men zich afvragen, welke factoren een rol hebben gespeeld bij de vorming van de waargenomen reliëfs.
In het spraakgebruik zijn reliëfs richels, heuvels, bergen, enz. Geologisch gezien zijn het relatievehoogteverschillen. Al eerder zagen we, dat hoogteverschillen vooral ontstaan en zich wijzigen doortektoniek en door erosie.
Tektonische bewegingen hebben we eerder in hoofdstuk 6 al onderscheiden in plooien, ver schuivingen engeotektoniek.
Erosie snijdt dalen in, vormt hellingen, breekt bergen af, enz.

Laagland = terrein met hoogteverschillen van 0 – 200 m.
Middengebergte = terrein met lokaal reliëf van 200 – 1500 m.
Hooggebergte = terrein met lokaal reliëf van meer dan 1500 m.

Bij het reconstrueren van geologische vormingsprocessen van een landschap, speelt de factor tijd een doorslaggevende rol. Hoe lang hebben de processen hun invloed uitgeoefend? Hoe lang geleden vonden processen als plooiing, verschuiving, orogenese en erosie plaats? Of werken ze misschien nog?
Er is nog een belangrijke factor: de samenstelling en de hardheid van het gesteente. En vooral ook de plaatselijke verschillen hierin.
Dit alles en nog veel meer moet men in ogenschouw nemen als we het ontstaan van de verschillende landschappen proberen te verklaren.

Bij de invloed van tektonische structuren op het reliëf doen er zich twee varianten voor.

1. In het eerste geval is de tektonische structuur al lang geleden ontstaan en is het huidige reliëf vooral ontstaan door de langdurige werking van erosie. In homogeen gesteente, b.v. in geplooide schalie, is dit het best waar te nemen. Na de inwerking van verwering en denudatie is er geen invloed meer waarneembaar van tevoren gevormde structuren. Men spreekt dan van een passieve invloed van de tektoniek.
Een voorbeeld hiervan vindt men in de Appalachen in de VS. Een oud plooiingsgebergte is bedekt geweest door een peneplain en daarna door rivieren versneden. De reliëfs zijn dus ontstaan onder invloed van verschillen in resistentie van het gesteente. Men noemt daarom zo’n reliëf, met passieve invloed van de tektoniek, wel eenAppalachisch reliëf.

2. Als de tektonische beweging nog betrekkelijk jong is of zelfs nog plaats vindt, ligt het heel anders. Dan is de invloed van de tektonische structuur op het reliëf belangrijker dan die van de erosie. Verschillen in hoogte zijn in het reliëf nog duidelijk terug te voeren tot de tektonische beweging, zoals plooien en breuken. Men spreekt dan vanactieve invloed van de tektoniek.
Een voorbeeld van actieve invloed vindt men in de Jura.
Hier zijn bergruggen gevormd door de anticlinalen van een jonge, actieve plooiing en de dalen door de synclinalen.Dus een zichtbare invloed van de tektoniek. Daarom noemt men een reliëf, ontstaan onder invloed van actieve invloed van de tektoniek op het reliëf wel een Jurassisch reliëf.

Intussen hebben sommige geologen alweer kritiek op het kiezen van de Appalachen en de Jura als typelocatievoor de beide verschijnselen. Dit illustreert wel, hoe gecompliceerd de besproken processen in werkelijkheid kunnen verlopen.

17.1. Cuesta’s.

Cuesta’s kunnen ontstaan, als er in een gebied een hardere laag ligt, met daarboven en eronder een pakket zachtere lagen, waarbij het geheel zwak helt. Erosie neemt dan de bovenliggende zachtere lagen weg, waardoor de zwak hellende hardere laag wordt ontbloot en er hierop een z.g. dip slope ontstaat.
Deze hardere laag heet de cuestadrager = cuestavormer.
Verwering en denudatie kunnen de harde laag doorbreken, waardoor ook de onderliggende zachtere lagen kunnen eroderen, waarbij het materiaal wordt afgevoerd, b.v. door een beek of rivier.
Er ontstaat dan een steile wand, het z.g. cuestafront.
Het geheel vormt een typische asymmetrische bergrug. Vanaf de hoogste kam loopt één helling flauw af, de andere helling is zeer steil, soms zelfs een vrijwel loodrechte wand. Vaak bestaat het systeem uit een meerdere min of meer evenwijdige cuestafronten.

Fig.14. Riviersysteem in een cuestalandschap.

Davis gaf de afwateringsrichtingen en dus de rivieren van een cuestareliëf namen. Een rivier tussen twee cuesta’s, evenwijdig aan de cuestafronten, heet een subsequente rivier.
Van de ene zijde, haaks daarop, stromen over de dip slope naar de rivier de resequente rivieren. Van de andere kant komen de obsequente rivieren. Anders gezegd: de resequente rivieren stromen met de helling der lagen mee, obsequente rivieren stromen hieraan tegengesteld. Vandaar natuurlijk hun naam.
Grotere rivieren, die cuesta’s in de richting van de hellende lagen doorsnijden heten consequente rivieren. Ze stromen a.h.w. consequent de helling volgend dwars door alles heen.
Twee obsequente rivieren, die dus haaks op het cuestafront lopen, kunnen een deel van de cuesta als vooruitspringende neus geïsoleerd laten staan. Dit heet een eenzame tafelberg = mesa = getuigeberg. Hij getuigt van de vroegere ligging van de cuesta en van de latere terugschrijding.

Het woord cuesta stamt uit het spaans. Men komt cuesta’s op heel veel plaatsen tegen, b.v. in de Ardennen, Spanje, Zuid-Duitsland, Noord- en Oost-Frankrijk, Zwitserland, Engeland, de VS, enz.
U treft ze dan ook aan onder namen voor het systeem als côte, Schichtstufe en monoclinale rug. Voor het cuestafront zelf kunt U aantreffen: in het engels face slope = escarpment, in het Frans front = talus,in het DuitsStirn.

Nog even een relativerende opmerking. Het zal U duidelijk zijn, dat we het begrip cuesta schematisch hebben trachten voor te stellen, door te spreken van een harde laag met daarboven en daaronder zachtere lagen. U heeft daarbij misschien gedacht aan sedimenten. In het algemeen is dat wel juist, maar vanzelfsprekend komen er ook b.v. hardere vulkanische lagen als basalt in deze context voor. Verder kan men het begrip hardheid ook vervangen door verschillen in permeabiliteit = doordringbaarheid of door verschillen in vorstresistentie. Men komt dan ook tot verklaringen voor cuesta’s en voor soortgelijke processen.
Naar men aanneemt heeft b.v. het verschil in vorstresistentie vooral een rol gespeeld bij de vorming van de uit de prehistorie zo bekende abri‘s = ondiepe grotten (lett: schuilplaatsen), zoals die veel voorkomen in de Dordogne.

18. MEREN.

De bestudering van de geologische aspecten van meren is een onderdeel van de limnologie, oorspronkelijk alleenmerenkunde. Nu is het de wetenschap van zoet water, dus ook van rivieren.
Meren ontstaan waar water blijft staan in een afvoerloze depressie, waar de normale fluviatiele afwatering stagneert.
Geologisch gezien hebben meren vrijwel altijd een kort leven, hetgeen niet wil zeggen, dat ze geologisch oninteressant zijn.
Ze kunnen leeglopen als de afwatering wordt hersteld of ze kunnen worden opgevuld met sedimenten, hetzij anorganische, hetzij organische.

18.1. Ontstaan van meren.

Er zijn tientallen processen, die tot de vorming van meren kunnen leiden. We noemen er enkele:
– In slenken vinden we tektonische meren. Ze zijn ontstaan door tektonische bewegingen = door vervormingen van de aardkorst = door daling van slenken. Meren in slenken zijn lang, meestal smal en bijna altijd diep. Aan weerszijden worden ze door evenwijdige breuken gescheiden van hoger gelegen schollen.
Voorbeelden zijn de meren van de Oost-Afrikaanse slenksystemen, zoals het Tanganyikameer en Lake Rudolf, het Baikalmeer in Siberië en de afvoerloze Dode Zee in de Jordaanslenk. Enkele van deze meren zijn bijna 700 km lang, 70 km breed en zo’n 1500 m. diep.
– Een andere soort tektonische meren is ontstaan door epirogene verbuiging, in dit geval daling van een groot gedeelte van de aardkorst. Voorbeelden van epirogene meren zijn het Viktoriameer en het grootste meer op aarde, de Kaspische zee. Dit laatste meer is er een voorbeeld van, hoe een deel van een zee kan worden afgesneden, meestal, zoals hier, door een strook laagland. Zo wordt het tot een meer.
– Oeverwallen zijn zandige ruggen, die vaak liggen langs rivieren en geulen. Erachter vormen zich vaak meren in de fluviatiele vlakten. Ze zijn meestal ondiep en moerassig en ze kunnen bij hoge waterstanden nieuwe aanvoer van rivierwater en sediment ontvangen.
– Lagunes ontstaan in kustvlakten, door afsluiting van de zee door strandwallen, waardoor zoetwatermeren ontstaan. Voorbeelden hiervan zijn de étangs in Frankrijk. Dergelijke ondiepe meren vormen een goed milieu voor het ontstaan van bosvenen, waarin de meeste steenkolenlagen zijn ontstaan. In Zuid-Limburg is dat niet het geval. De daar voorkomende steenkool is gevormd in ondiepe lagunes, kustzeeën e.d.
Glaciale meren vormen een belangrijke groep. De meeste zijn ontstaan door gletschererosie = glaciale erosie.Stromend ijs vormt een hobbelige ondergrond met veel gesloten depressies. Hierin ontstaan dan later meren. Vroegere vergletscherde gebieden zijn rijk aan grillig gevormde meren. Denkt U maar aan Scandinavië, Finland en Canada.
– Periglaciale meren zijn eveneens talrijk. Vb. pingoruïnes en thermokarstmeren.
– Door afdamming van rivierdalen door puinophopingen, bergstortingen, lava of morenen.
– In kraters.
– In karstdepressies.
– In winddepressies.

18.2. Water van meren.

Het water van meren kan variëren van zoet tot zout. Dit laatste b.v. in endorheïsche gebieden = gebieden zonder afvloeiing naar zee. Het water verdwijnt hier alleen door verdamping.

In meren komen bijna altijd levende organismen voor. De basis voor hun bestaan wordt o.a. gevormd door de in het water opgeloste stoffen, zoals voedingszouten, koolzuurgas, fosfor, stikstof en zuurstof. Primitieve ééncellige plantaardige organismen als fytoplankton vormen hiervan, onder invloed van zonlicht, organische verbindingen. Dit fytoplankton vormt de basis van alle verdere leven in meren.
In de limnologie onderscheidt men eutroof voedselrijk en oligotroof = voedselarm water, met als tussenvormmesotroof water.
De stikstof is normaal van organische oorsprong. Eutroof water komt dus vooral voor in gebieden met een rijke vegetatie. Een modern probleem is, dat de mens grote hoeveelheden organische afval- en meststoffen loost in rivieren en dus ook in meren. Het water wordt dan overmatig eutroof en er ontstaat overmatig veel plankton. Hierbij wordt zuurstof uit het water verbruikt, waardoor organismen afsterven. Het water wordt a.h.w. vergiftigd en kan zo dood worden als een pier.
Ook het temperatuurverloop in het jaar heeft grote invloed.
‘s Zomers wordt de bovenlaag van het water verwarmd. Het warmere, soortelijk lichtere water = het epilimnion blijft boven het koudere, soortelijk zwaardere water = het hypolimnion staan. In het stagnerende water bij de bodem is de zuurstof spoedig opgebruikt. Organismen sterven af. Door rotting ontstaat er koolzuur.
Rotting heeft plaats, als het milieu aëroobis = als er voldoende zuurstof aanwezig is. Als dit niet het geval is, dan kan er door anaërobe bacteriën = geen zuurstof nodig hebbende bacteriën, stinkend H2S= zwavelwaterstof worden gevormd.
In de herfst en in de winter koelt het water bij de oppervlakte af en ontstaat er weer circulatie.

18.3. Zoutmeren.

Hoe zouten zich kunnen ophopen in afvoerloze meren signaleerden we al. Iets dergelijks gebeurt in depressies in woestijnen, waar meren soms water bevatten en dan weer langdurig droogvallen. Het door oppervlaktewater aangevoerde zout blijft op de bodem achter in de vorm van een zoutkorst, playa of salina.
Maar er kan door verdamping ook capillair water opstijgen uit de ondergrond en daarbij zouten aanvoeren. Dit water uit de ondergrond kan connaat water zijn, dus zeewater, dat sinds de vorming van de afzetting in het gesteente is gebleven als poriënwater. Dit water bevat normaal Na+ en Cl- ionen. Hierdoor kunnen onder de zoutmeren de z.g. chloridemeren worden gevormd, naast sulfaat en carbonaatmeren. Kortom: connaat water kan de samenstelling van het zout in zoutmeren sterk beïnvloeden. Zie ook hoofdstuk 26.1: evaporieten.

18.4 . Sedimentatie in meren.

In meren vindt uiteraard sedimentatie plaats. We onderscheiden lacustriene = lacustrische = limnische in meren voorkomende sedimenten in:
1. klastische sedimenten, aangevoerd door rivieren.
2. biogene sedimenten.
3. chemische sedimenten.
4. evaporieten, ontstaan door indamping. Zie ook hoofdstuk 26.1.

sub 1. Waar rivieren in meren uitmonden, ontstaat er door de verminderde stroomsnelheid een afzetting van vrijwel alle meegevoerde verweringsmaterialen. Hierdoor wordt er een delta gevormd. Alleen deeltjes in suspensieworden in z.g. turbidieten dicht boven de bodem van het meer verder vervoerd.
Rivierwater, dat een meer verlaat, bevat nog nauwelijks enige sedimentlast.

sub 2. Biogene- en chemische sedimentatie is sterk seizoensafhankelijk.
Calciumcarbonaat = kalk wordt voornamelijk geprecipiteerd = neergeslagen door kalkalgen. In meren met een rijke flora van diatomeeën kiezelalgen kan bij afwezigheid van kleiaanvoer diatomiet worden afgezet.
Op de bodem van een meer kan door de seizoencyclus een jaargelaagdheid ontstaan van organische stof en kalk of klei.
In speciale gevallen kunnen er nog verschillende andere stoffen in meerafzettingen terechtkomen, zoalsijzerverbindingen, pyriet en chert kiezel.

Meerafzettïngen verschaffen dus geologische gegevens over landschappen, formaties, gesteenten, processen en milieu.

19. ONDERGRONDS WATER.

De geologische deelwetenschap, die zich bezighoudt met zowel grondwater als oppervlaktewater is dehydrologie. Grondwaterhydrologie houdt zich alleen bezig met grondwater. Fijnproevers onderscheiden verder nog de geohydrologie en de hydrogeologie. De geohydrologie behandelt de beweging en de winning van water. De hydrogeologie richt zich meer op het geologische milieu en op de samenstelling van het water.
Als we het hebben over ondergronds water, dan spreken we over water, dat zich bevindt in poriën, spleten en holten in de aardkorst, dus het vrije water. Water, dat chemisch gebonden is aan mineralen valt er dus niet onder.

19.1. Soorten ondergronds water.

Ondergronds water is te verdelen in twee groepen:
– het water in de bovenste, onverzadigde zone, waarin zich ook nog lucht bevindt, is het bodemvocht.
– het water in de daaronder liggende verzadigde zone is het grondwater.
Het grensvlak tussen beide zones heet de grondwaterspiegel = het freatische vlak.
Als men in het dagelijkse spraakgebruik spreekt over grondwater, dan denkt men meestal aan zoet water. Daarnaast is echter, geologisch gezien, zout connaat water zeker zo belangrijk. Dat is water, dat bij de vorming van sedimenten in poriën ‘achterbleef en dat zich daar nog steeds bevindt. Connaat water komt niet alleen voor onder oceanen en zeeën, maar soms ook onder het landoppervlak. Dit water is in de loop der tijden enigszins veranderd van samenstelling.
Dit komt nog ter sprake in het hoofdstuk over diagenese.
Zoals bekend gaat water bij vooral bij hoge temperaturen over in damp. Beneden een diepte van 10 à 15 km komt er geen grondwater meer voor.

De totale hoeveelheid water, die op aarde voorkomt is te schatten op zo’n 1.4 miljard km³. Slechts 0.62% van deze enorme hoeveelheid is grondwater. Procentueel is de hoeveelheid zoet water en dus drinkwater op aarde zeer gering.

In de onverzadigde zone bevindt zich rondom de bodemkorrels ook in de allerdroogste omstandigheden wel enig vocht. Bij geringe toevoer van regen vormt zich om de korrels een dun waterfilmpje, dat door adhesie wordt vastgehouden. Dit water heet pelliculair water.

Bij iets hoger vochtgehalte bevindt zich in de hoekjes tussen de korrels enig water, het angulaire water. Deze beide toestanden noemt men droog, omdat het water niet kan uitdruipen. Neemt de hoeveelheid water in de poriën verder toe, dan ontstaan de opencapillaire en de continue -= volcapillaire toestand. In de beide laatste situaties wordt er water boven de grondwaterspiegel door capillaire werking tegen de zwaartekracht in omhooggezogen. Hierdoor ontstaat boven de grondwaterspiegel een capillaire franje = capillaire zoom, die met de stijging en daling van die spiegel mee op en neer gaat. De dikte ervan wordt bepaald door de grootte van de poriën. Zo is in grof zand de dikte 10-15 cm en in leem tot 2.50 m.

Op grond van de herkomst kan men grondwater onderscheiden in vier soorten:
– meteorisch water, afkomstig uit de atmosfeer, m.a.w. van regen, sneeuw, hagel, rivieren, meren e.d.
– connaat water, afkomstig uit de tijd van de afzetting van de sedimenten.
– geregenereerd water, vrijkomend bij afname van de porositeit ten gevolge van metamorfose.
– juveniel water, dat vrijkomt bij het uitkristalliseren van magma, of water dat diep in de aardkorst wordt gevormd uit zuurstof en waterstof.

19.2. Grondwaterbeweging.

Grondwater verplaatst zich meestal onder invloed van de zwaartekracht. We volstaan hier met vast te stellen, dat dit horizontaal of verticaal kan zijn, zowel naar boven als naar beneden.
Watervoerende lagen heten aquifers, hetgeen zoiets betekent als waterdragers. In de volksmond spreekt men ook van wateraders. De mate van watertransport wordt sterk bepaald door de porositeit en de permeabiliteit. De porositeit bepaalt ook de hoeveelheid water, die een gesteente kan bevatten. Deze. is soms verrassend groot. De porositeit wordt ook bepaald door spleten, laagvlakken e.d. De permeabiliteit of waterdoorlatendheid is een maatstaf voor de weerstand, die het stromende water ondervindt. Ze is van grote invloed op de mogelijkheid van eventuele waterwinning.

19.3. Grondwatervoorkomens.

Fig.15. Grondwatervoorkomens.

In de verzadigde zone zijn alle poriën en open ruimten gevuld met water, zodat men kan spreken van eenwaterlichaam.
De diepte van de waterspiegel is afhankelijk van een groot aantal factoren, zoals neerslag, verdamping, vegetatie, doorlatendheid, irrigatie, drainage en bemaling.
Behalve de normale grondwaterspiegel kent men een schijn = zwevende grondwaterspiegel. Dit is de bovenzijde van een grondwaterlichaam, dat zich geïsoleerd boven de grondwaterspiegel bevindt. Beter dan door veel woorden wordt door bijgaande schets getoond, hoe dit mogelijk is.

Een gespannen grondwaterspiegel = drukspiegel treedt op, als een ondoordringbare laag het grondwater verhindert om te stijgen tot de echte spiegel. Het water kan dan onder een zodanige druk komen te staan, dat het in een boring of natuurlijke bron omhoogspuit als artesisch water. Deze naam is afgeleid van Artois in Frankrijk.

We moeten nog een bijzondere vorm van zoetwaterlichamen noemen, die van groot belang zijn voor de drinkwatervoorziening. Bedoeld zijn de z.g. zoetwaterzakken. Dit zijn zoetwaterlichamen in de ondergrond, die, gevoed door regen, a.h.w. drijven op het onderliggende, soortelijk zwaardere zoute water. Voorbeelden hiervan zijn te vinden onder veel eilanden en onder onze duinen. Het is duidelijk, dat er hierdoor een kwetsbare situatie ontstaat. Om deze reden leidt men in ons land rivierwater in de duinen.
Rivieren kunnen ook een open verbinding hebben met het grondwater en er water aan onttrekken of toevoegen. In het eerste geval noemt me de rivier effluent, in het tweede geval influent.

Waar grondwater natuurlijk uitvloeit is er een bron. Waar dit over een groter gebied diffuus gebeurt is er sprake van een kwel = een zijp.

Grondwater bevat gemiddeld wat meer opgeloste stoffen dan oppervlaktewater. Naast de ionen van opgeloste vast stoffen komen er ook opgeloste gassen in voor.
Met de opgeloste stoffen hangen samen:
– het elektrische geleidingsvermogen.
– de zuurgraad = de PH = de negatieve logarithme van de waterstofionenconcentratie.
– de hardheid, veroorzaakt door de aanwezigheid van vooral calcium- en magnesiumionen. Hard water schuimt slecht. Hardheid wordt uitgedrukt in graden. Een graad komt overeen met 10 mg CaO per liter. Water met 0 tot 4 graden hardheid is zeer zacht. Van 12 tot 18 graden tamelijk hard. Boven 30 graden is zeer hard.

Tot slot nog een verontrustend gegeven. De hoeveelheid winbaar drinkwater wordt voor Nederland geschat op zo’n 1.5 miljard m³ per jaar. De geschatte behoefte tegen het einde van deze eeuw ligt 3 à 4 maal deze hoeveelheid.

20AFBRAAK EN OPBOUW DOOR GRONDWATER.

We kennen allen het begrip ‘oplosbaar in water’. Als we de oplossingsprocessen geologisch benaderen, dan stellen we vast, dat de oplosbaarheid van gesteenten wordt beïnvloed door:
1. de oplosbaarheidseigenschappen van het gesteente.
2. de samenstelling van het oplossende water.

sub 1. Goed oplosbare gesteenten zijn b.v. kalksteen = CaCO3, dolomiet = CaMg(CO3)2, gips = CaSO4.2H2O, steenzout NACI en kalkrijke mergels. Uit het lijstje valt al af te leiden, dat factoren, die de oplosbaarheid bevorderen zijn: de oplosbaarheid van de samenstellende bestanddelen van het gesteente en de samenhang van het gesteente.

sub 2. In zuiver water zijn zelfs kalk en dolomiet slecht oplosbaar. Maar dat verandert snel, als het water zurenbevat. Koolzuur blijkt in de praktijk van de geologie het belangrijkste oplossende zuur te zijn. Dit koolzuur is afkomstig uit de vrije atmosfeer en vooral uit bodems. Toen we de bodems bespraken in hoofdstuk 9 zagen we, dat de A-horizon een humushorizon is. Bij rotting = ontleding van humus ontstaat er veel CO2. Veel meer dan er in de atmosfeer aanwezig is. Water kan in de atmosfeer ca. 80 mg kalk bevatten. In de grond kan dit oplopen tot een paar honderd milligram per liter.

De rivier de Timavo in het karstgebied bij Triëst voert per jaar ca. 200 miljoen kg kalk in oplossing af naar zee.

Poriënwater.
Dit is het water dat de mineraalkorrels in een gesteente omringt.
Poriënwater kan een belangrijke functie vervullen in het proces van diagenese, omdat de samenstelling van het poriënwater een gunstig milieu kan scheppen voor diagenese.

Sedimenten kunnen zijn afgezet in zoet of in zout water.
We hebben al eens besproken, dat er bij stromend water in het onderliggende sediment een onderstroom kan voorkomen. Maar deze gaat veel langzamer en naarmate het sediment verdicht of anderszins verandert kan deze onderstroom tot stilstand komen.
Evenals onder stilstaand water verplaatst het water dat de korrels omringt als poriënwater zich niet meer. Het poriënwater, dat a.h.w.in het gesteente is opgesloten blijft dus lang in contact met de mineraalkorrels. Hierdoor kunnen zowel het mineraal als het water veranderen.

Marien connaat poriënwater.
Dicht onder de zeebodem is er werking van bacteriën en andere organismen. Ze leveren rottingsproducten op. Ze gebruiken bij de rotting zuurstof op, waardoor er een reducerend milieu ontstaat. Voor de speurneuzen: deanaërobe sulfaatreducerende bacteriën produceren vaak H2S = zwavelwaterstof.
Door een proces, dat lijkt op bodemvorming, kan fijnkorrelige CaCO3 = kalk worden opgelost en iets dieper weer neerslaan. Ook met kiezelzuur = SiO2, kan dit gebeuren.
Op grotere diepte zijn de veranderingen ingrijpender.
In het ingesloten poriënwater neemt het gehalte aan Mg-ionen = magnesiumionen af en het gehalte aan Na- enChl-ionen = natrium- en chloorionen toe. Dit veroorzaakt verschillende chemische processen.

20.1. Karstverschijnselen.

Waar kalkgesteente door middel van oplossing wordt aangetast spreken we van karstverschijnselen. De naam is ontleend aan het Karstgebergte = het Adriatische Karstplateau, ten NO van Triëst. Het Sloveense woord kras = krsbetekent steen of rots.
Kenmerkend voor zo’n gebied is, dat vrijwel al het regenwater of sneeuwsmeltwater in het gesteente verdwijnt. Er zijn nauwelijks rivieren. Soms kan een rivier aan de voet van een steile helling tevoorschijn komen. We spreken dan van een Vauclusebron.
De gevolgen van de oplossende werking van water op kalkgesteente kan verschillende karstverschijnselenveroorzaken, die we achtereenvolgens zullen bespreken.

Karren. Op het oppervlak van kalk, dolomiet of gips kan corrosie groeven en kammen vormen, die op een hellend oppervlak naar beneden zijn gericht. Vaak doet het patroon denken aan een groot wasbord. De groeven zijn van centimeters tot soms meters diep. Behalve afstromend water kunnen ook microorganismen een rol spelen. Breuken en diaklazen kunnen karren diep doorsnijden.
Ook onder bodems kunnen karren ontstaan. De vorm is dan grilliger.
Karren aan het oppervlak van ons krijt in Zuid-Limburg zijn soms heel fraai te zien, als het krijt wordt ‘afgedekt’ = vrijgemaakt vóór de exploitatie van het krijtgesteente.Er is dan een grotesk ‘maanlandschap’ zichtbaar.

Karstdepressies.
In karstgebieden zijn in het onregelmatige reliëf veel gesloten depressies aanwezig, dus zonder afwatering. Ze zijn zelfs kenmerkend voor zo’n gebied.
Ze worden ingedeeld naar de vorm:
1. Dolines zijn komvormige of steilwandige depressies, ontstaan door de oplossende werking van water alsoplossingsdolines of door instorting van holle ruimten als instortingsdolines. Dolines komen voor met een diameter tot meer dan een kilometer en een diepte tot zo’n 300 m. Als verweringsleem de bodem ondoordringbaar maakt kunnen dolinemeertjes ontstaan.

2. Uvala’s zijn ontstaan door het aaneengroeien van dolines. Ze zijn meestal ovaal en groter dan de hen omringende dolines.

3. Karstpijpen zijn verticale opgevulde oplossingsholten in kalksteen. Meestal zijn ze ontstaan uitgaande van diaklazen. In wanden van groeven en insnijdingen zijn ze zichtbaar als orgelpijpen.

4. Open karstpijpen =jama’s komen ook voor. Ze zijn vaak spleetvormig en diep. Meestal komen ze uit in grotten.

5. Karstkloven = bogazi zijn een variant met grillige bodem.

6. Poljes zijn zeer bekend. Het zijn gesloten bekkens met een oppervlakte van enkele tot vele km². Uit de vrij vlakke bodem ervan rijst een steile wand op, vaak met vauclusebronnen.
Het oppervlaktewater verdwijnt in ponoren of verdwijngaten. Men neemt aan, dat ze zijn ontstaan door corrosie van agressief water, dat op de bodem stagneert en dan zijdelings de wanden aantast.

7. Karstrestbergen kunnen uitsteken boven corrosieve karstvlakten. In tropische gebieden zijn ze vaak talrijker en kleiner. Als het niet méér zijn dan kegels of torens dan spreken we van torenkarst = kegelkarst.

8. Grotten,meestal uitgegroeid tot grotsystemen. Geologisch gezien zijn grotten jong en hebben ze geen lange levensduur. Maximaal een paar miljoen jaar. Veel grottensystemen zijn opvallend horizontaal en in meer etages. Ze zijn dan ook vaak te correleren met rivierterrassen of met andere tijdelijke erosiebases.

9. Vuursteeneluvium. Als gevolg van oplossing van de kalk aan de top van het kalksteenpakket, blijft op dit pakket een oplossingsresidu over. Dit residu bestaat uit de moeilijk of niet oplosbare bestanddelen. Bevat de kalksteen b.v. vuursteen, dan blijft er een verweringslaag over, die voor een groot deel uit vuursteen bestaat =vuursteeneluvium.

10. Stylolieten. Deze zijn vroeger wel eens beschreven bij de karstverschijnselen, maar ze behoren in het rijtje niet thuis. Zie hoofdstuk 20.4.

Fig.16. Doorsnede van een geologische orgelpijp met een doline in het Vylenerbos, Zuid-Limburg.

20.2. Karsthydrologie.

Kenmerken van de hydrografie van karstgebieden zijn grote bronnen en het verdwijnen van neerslag en vanoppervlaktewater.
Er zijn nogal wat meningsverschillen geweest over het gedrag van bodemwater in karstgebieden. De belangrijkste vraag was, of karstwater zich gedroeg als een soort bodemwater metsamenhangende grondwaterspiegel (hier dus karstwaterspiegel), of dat er zich op verschillende hoogten aparte vaatsystemen bevonden.
Door veel onderzoek met kleurstoffen bleek, dat er zowel grote doorlopende systemen bestaan, als meerdere lokale systemen in een vrij klein gebied.
Bepalend is, naar zich ook laat begrijpen, ofwel het bestaan van grotere gebieden met veel doorlopende verbindingen, dan wel het voorkomen van veel kleine spleetsystemen met veel kleine bronnen.

20.3. Afzettingen uit grondwater.

Bij verandering van bepaalde omstandigheden kunnen in water opgeloste stoffen tot afzetting komen. Deze veranderingen kunnen betrekking hebben op de druk,de temperatuur, de Ph zuurgraad, verdamping en het ontwijken van opge