zie onder Geologie





door F.C. Kraaijenhagen

Een gezamenlijke uitgave van de
en de
NGV afdeling LIMBURG
September 1992

1992 © Copyright Nederlandse Geologische Vereniging.

Voor Internet herzien en bewerkt in 2006 door George Brouwers Oisterwijk.

AAngevuld en uitgebreid met

Geologische begrippen   

Klik op een begrip voor de definitie. Wil je meer weten over een bepaald begrip, bekijk dan het thema‘De ondergrond van Nederland’, of gebruik de zoekmachine.

De geologische tijdvakken zijn niet opgenomen in deze begrippenlijst. Zie voor de beschrijving van deze tijdvakken het thema ‘Ondergrondse tijdmachine’.

A  B  C  D  E  F  G  H  I  J  K  L  M  N  O  P  Q  R  S  T  U  V  W  X  Y  Z



Glossary of Terms for Geology

(From The Earth’s Dynamic Systems, Fourth Edition by W. Kenneth Hamblin. Macmillan Publishing Company, New York, NY. Copyright © 1985) 

[A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z ]



A spur or ridge that has been beveled or truncated by faulting, erosion, or glaciation

image  image

Manti-La Sal National Forest, Utah  //Faceted spurs are flat, triangular slopes usually at the edge of a mountain front with an active normal fault at the base. They are created as normal faulting occurs creating a topographic expression called a fault scarp that is gradually eroded by the formation of drainages. As drainages form, they carve relatively straight down the fault scarp, creating series of triangular faces.

Oblique aerial view northward of Coyote Creek fault in San Jacinto fault zone, September 1990. Straight mountain front with faceted spurs demarcates fault trace. . ©AGS

west face of santa catalina mountain



//A distinctive group of characteristics within part of a rock body (such as composition, grain size, or fossilassemblages) that differ as a group from those found elsewhere in the same rock unit. Examples: conglomeratefacies, shale facies, brachiopod facies.

  • 1 Facies types
    • 1.1 Sedimentary facies    //   ,  physical, chemical, and biological aspects of a sedimentary bed and the lateral change within sequences of beds of the same geologic age.
    • Sedimentary rocks can be formed only where sediments are deposited long enough to become compacted and cemented into hard beds or strata. Sedimentation commonly occurs in areas where the sediment lies undisturbed for many years in
    • sedimentary basins. Whereas some such basins are small, others occupy thousands of square kilometres and usually have within them several different local depositional environments. Physical, chemical, and biological factors influence these environments, and the conditions that they produce largely determine the nature of the sediments that accumulate. Several different local (sedimentary) environments may thus exist side by side within a basin as conditions change laterally; the sedimentary rocks that ultimately are produced there can be related to these depositional environments. These different but contemporaneous and juxtaposed sedimentary rocks are known as sedimentary facies, a term that was first used by the Swiss geologist Amanz Gressly in 1838.
    • Sedimentary facies are either terrigenous, resulting from the accumulation of particles eroded from older rocks and transported to the depositional site; biogenic, representing accumulations of whole or fragmented shells and other hard parts of organisms; or chemical, representing inorganic precipitation of material from solution. As conditions change with time, so different depositional sites may change their shapes and characteristics. Each facies thus has a three-dimensional configuration and may in time shift its position.
    • —> There are several ways of describing or designating sedimentary facies. By noting the prime physical (or lithological) characteristics, one is able to recognize lithofacies.
    • The biological (or more correctly, paleontological) attributes—the fossils—define   —> biofacies.
    • Both are the direct result of the depositional history of the basin. By ascribing modes of origin to different facies (i.e., interpreting the lithofacies or biofacies) one can visualize a genetic system of facies. It is also common to speak of alluvial facies, bar facies, or reef facies, using the environment as a criterion. This may lead to confusion when revisions of interpretation have to be made because of new or more accurate information about the rocks themselves.
    • Just as there are regular associations of different local environments in modern sedimentary basins, associations of facies also are known to follow similar patterns in the stratigraphic column. A common example of the latter is that of regular lithofacies and biofacies successions being formed between the edge, or shoreline, of a water-filled basin and the deeper water at its middle. Coarse sediment gives way to finer sediment in the deepening water. Changes in sea level as time passes are a common cause of successive changes in the stratigraphic column. As sea level rises and the sea spreads across what was land, shallow-water sediments are laid down in the newest area to receive such material while areas that were shallow are now deeper and receive finer, or otherwise different, sediments. As the sea advances inland, the belts of sedimentation follow and the retreat of the sea causes the belts to move back offshore.

Johannes Walther, a German geologist, noted in 1894 that the vertical facies sequence in a sedimentary basin undergoing expansion and deepening so that the sea transgresses the land surface (or the reverse, a regression) is the same as the horizontal sequence. This has enabled geologists, knowing the pattern of facies at the surface, to predict accurately what may also be found at depth within a sedimentary basin. It is clear, however, that Walther’s observation only applies where there is no major break (i.e., an erosional interval) in the continuity of the succession.

From studies of facies relationships to one another it has become recognized that the gradational, sharp, or eroded contacts between these rock bodies are also of significance in finding the mode of origin. It is also apparent that many facies follow one another in time and space in a repetitive way. A vertical pattern, for example, may be found in a borehole sunk vertically through a sequence of facies. This has been observed in many alluvial sequences and in the coal-bearing series of Carboniferous, Permian, and other systems. Facies under clay, coal, shale, and sandstone may be repeated many times and are called cyclothems. Cyclic or rhythmic sedimentation has been recorded in different rocks in many parts of the world and may arise in many ways; however, re-examination of many successions originally described as cyclic shows that this phenomenon is not as common or as constant as had been believed.

Today it is recognized that facies associations and distribution depend upon interrelated controls. The most important include sedimentary processes, sediment supply, climate, tectonics (earth movements), sea level changes, biological activity, water chemistry, and volcanic activity. Of these the environment of deposition (climate) and tectonic activity are paramount as they may ultimately regulate the other factors.

In industries that exploit earth resources such as fossil fuels, facies (or sedimentary basin) analysis is important in research. It may lead to predictions about where coal, petroleum, natural gas, or other sedimentary materials may be found. Apart from examination of rock specimens, this kind of analysis may also rely heavily upon the geophysical properties of the rocks, such as their densities and electrical magnetic and radioactive properties. Using information about these obtained in boreholes, rapid facies recognition and correlation may be made and the economically important resources may be located.


Faciës  //  is de som van de lithologische en paleontologische kenmerken van een sedimentaire afzetting op een bepaalde plaats.

(Geol., miner.) De gezamenlijke lithologische, palaeontologische, chemische en mineralogische eigenschappen van de gesteenten of de afzettingen die zich op een bep. plaats bevinden en die karakteristiek zijn voor de wordingsgeschiedenis van die plaats; verschijningsvorm.

Het begrip facies …. Eensdeels wordt bedoeld: de omstandigheden waaronder een sediment werd gevormd …. Aan de andere kant kan de nadruk gelegd worden op de samenstelling van het sediment,   V.D. VLERK en KUENEN, Geheimschr. d. Aarde 33 [1940].

Van de kust zeewaarts gaande kruist men achtereenvolgens de littorale facies (= strand), de neritische facies (van het strand tot ± 200 m) enz.,   V.D. VLERK en KUENEN, Geheimschr. d. Aarde 34 [1940].

Facies     = lithologische groepering, die duidt op een constant milieu =

het geheel van mineralesamenstelling, korrelgrootte, fossielinhoud en aard van de gelaagdheid, waaruit conclusies kunnen worden getrokken over de omgeving = het milieu, waarin het gesteente is gevormd.

Voorbeeld: diep water of een kenmerkende fauna.

Op enige afstand van elkaar kunnen zich tegelijkertijd in verschillende milieus verschillende processen afspelen. Ook kan er verschil zijn in flora en fauna. Deze verschillende lokale kenmerken van flora en fauna in sedimenten duidt men aan met facies.

Samenhangend met de milieus spreekt men b.v. van strandfacies, koraalfacies, rivierfacies e.d. Deze facies kunnen in de geologische geschiedenis herhaaldelijk optreden.

Wil men de nadruk leggen op de aard van het gesteente dan spreekt men van lithofacies, b.v. een zandige facies, een kalkfacies, enz.

Flora en fauna geven hun naam aan biofaciës,b.v. koraalfacies.

Het kennen van de facies is belangrijk bij relatieve ouderdomsbepaling. Maar zorgvuldigheid is hierbij geboden, want twee dicht bij elkaar gelegen facies van gelijke ouderdom kunnen totaal verschillende fossielen e.d. opleveren Bijvoorbeeld een kust en een nabijgelegen zee of rivier leveren tegelijkertijd verschillende fossielen op.

Strandfaciës met zwak hellende lagen © TNO-NITG


Faciësfossiel   =   Een fossiel, dat kenmerkend is voor een bepaalde facies,

Een faciësfossiel = een fossiel van een organisme, dat beperkt is tot bepaalde omstandigheden in een speciale omgeving.

— Voor brakwater of zoetwater, voor diepe zee en woestijnachtig land, voor allen kent men typeerende fossielen en deze worden daarom faciesfossielen genoemd,   V.D. VLERK en KUENEN, Geheimschr. d. Aarde 46 [1940].
Het rijke leven in de vroegere zeeën geeft door zijn typische facies-fossielen al dadelijk een zeer bruikbaar middel aan de hand, om de levensvoorwaarden en dus ook het milieu te bepalen,   ESCHER, Alg. Geol. 95 [1948].
— Fossielen, die typisch zijn voor een bepaalde faciës, zijn nogal  slecht te gebruiken voor ouderdomsbepalingen, want zij ontbreken in een andere faciës,   ESCHER, Alg. Geol. 72 [1948].
—> Het is dus  op grond der fossiele  flora alleen niet geoorloofd de Bontzandsteen als afzonderlijke formatie in de geschiedenis der aarde te beschouwen, maar alleen als een zeer gespecialiseerde facies, waarnaast op andere plaatsen andere facies bestaan hebben,   Hout in alle T. 1, 104 [1949].


//   A spur or ridge that has been beveled or truncated by faulting, erosion, or glaciation

faceted spur

—> A planar surface that truncates a spur (narrow ridge) as a result of faulting and subsequent erosion. Also know as a triangular facet or triangular spur. These features are commonly regarded as neotectonic features, although the rates and actual processes of their formation are poorly understood

Faceted Spurs

image       image

Manti-La Sal National Forest, UtahFaceted spurs are flat, triangular slopes usually at the edge of a mountain front with an active normal fault at the base. They are created as normal faulting occurs creating a topographic expression called a fault scarp that is gradually eroded by the formation of drainages. As drainages form, they carve relatively straight down the fault scarp, creating series of triangular faces.

Central Utah: Topographic Amplification of Earthquake Ground Motions       Images         Google Earth KMZ

DEM’s, hillshades and slope grids     Point cloud

Source ;



Oblique aerial view northward across Coyote Creek fault in San Jacinto fault zone, September 1990. Straight mountain front with faceted spurs demarcates fault trace.


FAN    /A fan-shaped deposit of sediment. See also alluvial fan, deepsea fan.

One of several types of fan-shaped deposits of sediment caused by the flow of streams or glacial melt:

alluvial fan

FAULT  //A surface along which a rock body has broken and been displaced.    //Fault: A fracture in rock along which there has been movement. There are numerous types, including normal faults, reverse faults and pivot faults.

Fold, folding: A deformation of rock strata, usually caused by tectonic forces.    PLOOING


: How a homogenous rock will break, e.g. flint has a conchoidal fracture.


FAULT  : A fracture in rock along which there has been movement. There are numerous types, including normal faults, reverse faults and pivot faults.

FAULT  BLOCK  //A rock mass bounded by faults on at least two sides.

FAULT SCARP // A cliff produced by faulting.


FAUNAL SUCCESSION , PRINCIPLE OF  /The principle that fossils in a stratigraphic sequence succeed one another in a definite, recognizable order.

Favosites 2



mineral group consisting of silicates of aluminum and one or more of the metals potassium, sodium, or calcium. Examples: K-feldspar, Ca-plagioclase, Na-plagioclase.

Veldspaten zijn veruit de belangrijkste mineralen in aardkorstgesteenten.  Veldspaten vormen mengkristallen, er zijn een aantal soorten met   allerlei tussenvormen.                                                                                                                                    Zwerfsteenliefhebbers hebben er weinig aan  want het is niet mogelijk om met een loep of een binoculair de afzonderlijke leden of tussenvormen te herkennen.

(klik op de foto’s voor vergrotingen )


Porfirische Bohuslangraniet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).Kaliveldspaat is in de meeste gevallen het hoofdbestanddeel in granieten. Het hoge percentage bepaalt de kleur van  graniet. In bovenstaande graniet is een deel van de kaliveldspaatkristallen idiomorf, d.w.z. de kristallen bezitten een eigen vorm, te herkennen aan de rechthoeken. De splijtvlakken van kaliveldspaat spiegelen


Uthammergraniet – Zwerfsteen van Damsdorf (Dld.). De hoofdmassa bestaat uit dieprode kaliveldspaat. De grote kristallen zijn voor een deel idiomorf, zij het met afgeronde hoeken. Het opvallend witte mineraal is kwarts. Plagioklaas, de andere veldspaatsoort in graniet is hier vrijwel afwezig. Dergelijke granieten zonder of met slechts heel weinig plagioklaas noemt men alkaliveldspaatgranieten.

Namen als orthoklaas, microklien, albiet enz. die in zwerfsteenboeken bij gesteentebeschrijvingen regelmatig worden genoemd, zijn vanacademische waarde en in feite overbodig. Bij zwerfstenen hebben we maar met twee veldspaatnamen te maken: kaliveldspaat en plagioklaas. Is het verschil tussen beide niet duidelijk, dan spreken we alleen van veldspaat.

Siljangraniet_-_Lieveren_DrJPG Alandrapakivi_-_Gieten__Drjpg
Siljangraniet – Zwerfsteen van Lieveren (Dr.). De meeste granieten bestaan uit een ongericht mengsel van twee soorten veldspaat: kleurige kaliveldspaat en (geel)witte of meer groenige plagioklaas. Indien beide veldspaatsoorten voorkomen, is plagioklaas vrijwel altijd lichter van tint dan de kaliveldspaat.
Ålandrapakivi – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).De ronde vlekken zijn zgn. ovoïden, eivormige tot ronde kristallen van roodachtige kaliveldspaat die omgeven zijn door een dunne rand van witverweerde plagioklaas. Plagioklaas vormt elders in het gesteente ook kleinere zelfstandige witte kristallen.

Kaliveldspaat en plagioklaas zijn verzamelnamen, ongeacht in welk

gesteente ze voorkomen. Het leren herkennen van beide is zeer

belangrijk. Zonder die kennis is het determineren en benoemen van

kristallijne zwerfstenen vrijwel onmogelijk.

Kkarapakivigraniet_met_kaliveldspaatmegakristen_-_Klazinaveen_Dr._ Megakrist_kaliveldspaat_in_Finse_porfiergraniet_2_-_Groningen
Porfirische biotietrapakivigraniet – Klazinaveen (Dr.). De oranje vlekken in de steen zijn van kaliveldspaat. Ze zijn meest rechthoekig of afgerond rechthoekig van vorm en tevens bijzonder groot. Kaliveldspaten in graniet kunnen in sommige gevallen meer dan 10cm groot zijn. Dergelijk grote kristallen noemt men wel megakristen.
Finseporfiergraniet met megakrist van kaliveldspaat – Zwerfsteen van Groningen. De oranje vlek is onregelmatig van vorm. De basisvorm is eivormig, een ovoïde dus. De omtrek van de oorspronkelijke ovoïde is te herkennen aan de concentrische rangschikking van de donkere insluitseltjes. Vervolgens is het veldspaatkristal in het magma door verdere kristallisatie groter geworden, waarbij de eigen kristalvorm zoveel mogelijk nagestreefd is. Dat is hier maar ten dele gelukt, omdat de ovoïde niet uit één, maar uit twee afzonderlijke kristallen bestond.

In hobbyliteratuur over gesteenten en zwerfstenen wordt vaak gesproken van orthoklaas,

microklien en sanidien. Geen van deze drie soorten is echter met het blote oog  of met

de loep te onderscheiden. Het noemen van deze veldspaatsoorten suggereert een

volledigheid en zekerheid die niet te controleren valt met de middelen die amateurgeologen

doorgaans gebruiken. Het is daarom beter om van kaliveldspaat te spreken.


Toch is het zinvol hier enige bijzonderheden te noemen, met name waar het gaat om

microklien. Microklien is de lage temperatuurvorm van kaliveldspaat. Door zijn bijzondere

eigenschappen is microklien alleen met zekerheid in slijpplaatjes te herkennen. Dat

microklien zo vaak genoemd wordt in beschrijvingen van pegmatieten en schriftgranieten

komt omdat het in die gesteenten de bepalende veldspaatsoort is.



Perthitische_kaliveldspaa Perthitische_kaliveldspaat_detail_-_Gieten_Drjpg
Perthitische kaliveldspaat in pegmatiet – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).In pegmatiet bereiken veldspaten grote tot soms wel reusachtige afmetingen. De grootste kristallen zijn enige tientallen meters groot! De kaliveldspaat daarin is meestal microklien, een lage temperatuursvorm, waarin zich meestal zichtbare lijntjes, stengeltjes of naalden aftekenen van  wit-achtige albiet. Perthietische kaliveldspaat in een pegmatiet – Zwerfsteen van Gieten (Dr.). Ook in deze pegmatiet zien we op het splijtvlak van de kaliveldspaat een fijn patroon van witte adertjes. Ze zijn ook hier van witte albiet, een natriumrijke ‘zure’ plagioklaassoort die meestal fraai wit van kleur is.



Microklien vertoont in pegmatiet vaak fraaie ontmengingspatronen van witte albiet. Men

noemt dit perthiet. Perthiet herkennen we makkelijk aan de dunne, witachtige, ietwat

slingerende lijntjes, die evenwijdig in de veldspaat gerangschikt zijn.



Kaliveldspaat__-_Emmerschans_DrJPG Perthitische_kaliveldspaat_-_Ellertshaar_Dr Kaliveldspaat_oranje_-_Groningen
Drie voorbeelden van perthitische kaliveldspaat uit zwerfsteenpegmatieten. Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.).
Perthitische kaliveldspaat – Zwerfsteen van Groningen Perthitische kaliveldspaat – Zwerfsteen van Groningen.



Op het breukvlak zijn veldspaten makkelijk te herkennen aan hun meer of minder

rechthoekige vormen en hun spiegelende, vaak stoeptrede-achtige splijtvlakjes. Op het

breukvlak vallen de glanzende splijtvlakken direct in het oog. Bij het draaien in de hand

zien we in de steen steeds weer andere vlakjes spiegelen. In tegenstelling tot kwarts

splijten veldspaten in twee loodrecht op elkaar staande richtingen. Deze splijting veroorzaakt

de rechte vlakken en de stoeptreetjes op het breukvlak. De naam orthoklaas

(= ‘breekt rechthoekig’) duidt op deze splijting.



Kaliveldspaat_breukvlak__-_Haren_Grjpg Viborgitische_pyterliet_detail_-_Neuenkirchen_Dldjpg
Kaliveldspaatkristal in pegmatiet – Zwerfsteen van Haren (Gr.). Kristallen van kaliveldspaat splijten op een regelmatige wijze langs kristalvlakken. Op het breukvlak spiegelen die sterk. Het breukvlakken van kaliveldspaat in zwerfstenen is meestal dusdanig, dat vaak kleine stoeptreedjes ontstaan.
Pyterliet (= rapakivigraniet), detail – Zwerfsteen van Neuenkirchen (Dld.).
 Aan de buitenzijde van grootkorrelige granieten valt de natuurlijke splijting van kaliveldspaat vaak goed in het oog. Ook hier zien we een stoeptrede-achtig breukvlak.



Het is niet moeilijk om kaliveldspaat van plagioklaas te onderscheiden.

Zwerfsteen- verzamelaars zijn hierbij in het voordeel. Plagioklaas

verweert namelijk veel sneller en ook anders dan kaliveldspaat. Aan

de buitenkant van de zwerfstenen kleurt plagioklaas krijtwit.

Kaliveldspaat doet dat niet. Hooguit verbleekt de kleur enigszins.
Uiteindelijk lost plagioklaas volkomen op. Het laat putten na in het


Op een vers breukvlak of bij onverweerde zwerfstenen is het verschil

tussen beide veldspaten moeilijker vast te stellen. Er bestaat echter

een ezelsbrugje om plagioklaas toch van kaliveldspaat te kunnen

onderscheiden. Zijn beide veldspaten aanwezig dan is plagioklaas vrijwel

altijd lichter van tint. Het kleurverschil tussen beide veldspaattypen is

in granieten en gneizen duidelijk zichtbaar. Is er sprake van een rode

gneis of van een oranje-rode graniet, dan heeft dit vooral betrekking op

de kaliveldspaat. De overige mineralen veranderen het kleurbeeld niet



Uitzondering op de regel
In sommige rapakivigranieten is het kleurverschil net andersom. Daar is de plagioklaas dikwijls

iets donkerder roodachtig getint dan de kaliveldspaat. Rapakivi’s bezitten een overmaat aan

ijzer (hematiet). Vandaar de vaak rode kleuren van deze gesteenten. Ook de plagioklaas ontkomt

niet aan de roodkleuring door hematiet. In sommige rapakivi’s is de plagioklaas violetrood,

bruinrood en soms scharlakenrood met splijtvlakken die soms een zijdeglans vertonen.

Plagioklaas_in_porfirische_rapakivigraniet_-_Groningen Plagioklaas_rood_in_Finsegranietporfier_-_Haren_Grjpg
Roodachtige plagioklazen in rapakivigraniet – Zwerfsteen van Groningen. De plagioklaaskristallen zijn op doorsnede zonair. Dat duidt op een groei met onderbrekingen, gekoppeld aan samenstellingsveranderingen.  De rode kleur van de plagioklazen in veel rapakivigranieten is te danken aan de overmaat aan ijzer (= hematiet) in deze gesteenten. Het kleurt de granieten vaak rood.
Rode plagioklaas in Finseporfiergraniet – Zwerfsteen van Haren (Gr.). In sommige gevallen is de plagioklaas zelfs scharlakenrood. In geen enkel ander gesteente komen dergelijk intensief rood gekleurde plagioklaaskristallen voor als juist in rapakivi’s.


Heel anders is de situatie in donkere, ijzerrijke (mafische) gesteenten

zoals dioriet, gabbro, basalt en hun porfirische varianten. In deze

gesteenten komt alleen plagioklaas als veldspaat voor. Verweerde

zwerfstenen zijn daarom aan de buitenzijde zwart-wit van kleur (dioriet)

of groen-zwart met grijswitte vlekjes of spikkels van plagioklaas (gabbro).

Dioriet_-_Werpeloh_Dldjpg Porfirische_diabaas_overzicht_met_plagioklaas_-_Grollo_DrJPG
Dioriet – Zwerfsteen van Werpeloh (Dld.).
 Zwerfstenen van dioriet zijn verweerd meestal wit/zwart van kleur. Het witte bestanddeel is plagioklaas, de donkere mineralen zijn in hoofdzaak hoornblende met wat biotiet.
Plagioklaasporfirische diabaas – Zwerfsteen van Grollo (Dr.).
 Plagioklazen vormen net als kaliveldspaten een reeks afzonderlijke leden die in samenstelling iets van elkaar verschillen. In zware ijzerrijke gesteenten als gabbro, diabaas en basalt zijn de plagioklazen kalkrijker dan die in dioriet. Ze ‘ogen’ grijzer, vaak grauwer ook. Dikwijls tonen ze op het verweringsvlak een grijs-wolkige structuur.

Plagioklaas vormt net als kaliveldspaat mengkristallen met aan de

uiteinden van de reeks een natriumrijke (= meer wit van kleur) en een

kalkrijke (= meer grauwgrijs van kleur) vorm. Het plagioklaastype in

diorieten kleurt daarom veel witter dan de kalkrijkere plagioklazen in

gabbro’s. Bij deze kleurt de plagioklaas (wolkig) grauw, grijs tot


Coronitische_oeralietgabbro_-_Emmerschans_Drjpg Coronitische_anorthosietgabbro_2_-_Heiligenhafen_Dldjpg
Oeralitische gabbro met een coronitische structuur – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.). De donker groen-grijze bestanddelen waren oorspronkelijk pyroxenen (augieten). In de loop van de tijd zijn ze omgezet in oeralitische hoornblende (amfibool). Het mineraal vormt  relatief dikke zomen om de donkere aggregaten. De tussenmassa is grauw-grijs gekleurde, basische plagioklaas
Coronitische anorthosietgabbro – Zwerfsteen van Heiligenhafen (Dld.). Ook in deze gabbro zijn de oorspronkelijke pyroxenen omgezet in amfibool. De donkere randjes zijn duidelijk zichtbaar. De plagioklaas is hier blauw-grijs van kleur met een paarse kleurzweem. Dergelijk gekleurde gabbro’s zijn vaak anorthosietgabbro’s.

Plagioklaas is minder stabiel dan kaliveldspaat. In de loop van de tijd

vindt in het gesteente omzetting plaats waarbij o.m. epidoot ontstaat.

Dit mineraal veroorzaakt een groenkleurig van de plagioklaas. In veel

Scandinavische zwerfstenen hebben we daar mee te maken. In oude

basische gesteenten is door omzetting vaak chloriet gevormd. Dit

zwartgroene mineraal kleurt de plagioklazen ook groenachtig, maar

anders dan door epidoot.

Finsegranietporfier_3_-_Emmerschans Plagioklaas_in_Siljangraniet_-_Lieveren_Dr
Groen-achtig gekleurd, troebel plagioklaaskristal – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.). Plagioklazen zijn in ‘verse’ toestand meestal glashelder. Naar mate de gesteenten ouder zijn, treden in plagioklaas omzettingen op. Ze veroorzaken een vertroebeling. De groene kleur wordt veroorzaakt door fijn verdeelde epidoot.
Plagioklaaseersteling in Siljangraniet – zwerfsteen van Lieveren (Dr.).
 De oorspronkelijke glasheldere plagioklaas is door veroudering troebel geworden. Onder de eersteling is donkerpaarse fluoriet zichtbaar.

Kaliveldspaat en plagioklaas zijn met de loep ook nog op een andere

manier van elkaar te onderscheiden. Op het verse breukvlak zien we

op splijtvlakken van plagioklaas vaak een karakteristieke, zeer fijne

streping. Het wordt veroorzaakt doordat de kristallen om en om met

elkaar zijn vergroeid. Ze vormen zgn. tweelingen. Deze vergroeiingen

volgen bepaalde kristalwetten. Bij kaliveldspaat zien die vergroeiingen

er anders uit dan die van plagioklaas.

Veldspaten vertonen heel vaak vergroeiingen van twee of meer kristallen. De wijze van vergroeiing

is specifiek, zowel voor kaliveldspaat als voor plagioklaas. Kaliveldspaat vormt vergroeiingen

die uit twee kristallen bestaan. Op het breukvlak zien we twee helften die beurtelings het licht

weerkaatsen. Draait men de steen dan valt op dat er altijd maar één helft van het kristal spiegelt.

Draait men de steen verder dan spiegelt de andere helft. Deze vergroeiingsvorm noemt men

‘Karlsbader tweeling’. In zwerfstenen zijn deze vergroeiingen makkelijk te ontdekken.



Karlsbader_tweeling_van_kaliveldspaat_-_Groningen Finsegranietporfier_Karlsbader_tweeling_-_Emmerschans_Drjpg
Karlsbader tweeling van kaliveldspaat in een porfirische biotietrapakivi – Zwerfsteen van Groningen. Bij het draaien van de steen zal het spiegelende gedeelte uitdoven en zal vervolgens de andere helft gaan spiegelen.
Karlsbader tweeling van kaliveldspaat in Finsegranietporfier – Zwerfsteen van Emmerschans (Dr.)..



Ook plagioklaas vormt tweelingkristallen, al zien die er doorgaans anders uit dan bij kaliveldspaat.

Bij plagioklaas zijn meerdere kristallen om en om met elkaar vergroeid. Deze zogenoemde

polysynthetische tweelingkristallen vertonen op de splijtvlakken een karakteristieke dunne,

kaarsrechte streping van heel dunne lijntjes. Tweelingvorming bij plagioklaas kan vergeleken

worden met gestapelde spaanplaten die ieder t.o.v. de ander zijn verschoven. Op dwarsdoorsnede

kunnen we de scheiding tussen de platen als streping vertalen. 



Labradoriet_in_anorthosietgabbro_-_Ylmaa_Viborg_Finland Plagioklaas_met_tweelingstreping_-_Zwitserland
Plagioklaas met tweelingstreping in anorthosietgabbro (‘spectroliet’) van Ylämaa in Zuid-Finland. de regenboogkleuren worden veroorzaakt door lichtreflecties in het kristal.
Tweelingstreping op een splijtvlak van plagioklaas – Zwitserland. De afzonderlijke plagioklaaskristallen liggen om en om als bladzijden van een boek tegen elkaar aan, waardoor ze om beurten spiegelen. De zeer geringe dikte van de kristallen veroorzaakt daardoor een kaarsrecht verlopende streping, die heel anders is dan het lijntjespatroon van witte albiet in kaliveldspaat.
Plagioklaas_met_tweelingstreping_-_Sogndal_Noorwegen Plagioklaas_met_tweelingstreping_in_leucogabbro_-_Tensfeld_Dldjpg
Tweelingstreping in enigszins verweerde plagioklaas – Sogndal, Zuid-Noorwegen.
Tweelingstreping in een plagioklaaskristal in gabbro – Zwerfsteen van Tensfeld (Dld.).
 In veldspaatrijke gabbro’s, plagioklaasporfirische diabazen en dito basalten is op sommige splijtvlakken van de plagioklaaskristallen een duidelijke tweelingstreping waar te nemen.




Terwijl Karlsbader tweelingen makkelijk te ontdekken zijn, moeten we die van plagioklaas met

de loep zoeken door de steen met een verse breukvlak langzaam in de hand te draaien. De fijne

streping is pas goed  te zien op spiegelende splijtvlakken. Men leert beide tweelingvormen het

beste kennen door ze te zoeken in grootkorrelige of porfirische zwerfstenen. Tweelingen van

kaliveldspaat vind je vooral in granieten en gneizen, die van plagioklaas kom je het duidelijkst

tegen in donkerkleurige basische gesteenten als gabbro en diabaasporfiriet (plagioklaasporfier).






Op onderstaande foto’s vindt U een aantal aanvullende voorbeelden

van verschijningsvormen van kaliveldspaat en plagioklaas in




Kaliveldspaat_uit_Kristalzuilensyenietporfier_-_Wippingen Porfirische_rapakivigraniet__met_kaliveldspateersteling_perthitisch-_Ellertshaar
Kaliveldspaatkristallen met kristallografisch begrensde vlakken uit kristalzuilen-syenietporfier – Zwerfsteen van Wippingen (Dld.). Van dit type gidsgesteente uit Zuid-Zweden is bekend dat de veldspaateerstelingen vrij los in het gesteente zitten. De binding met de fijnkorrelige grondmassa is niet sterk. Bij verwering zijn de kristallen soms uit het gesteente te peuteren.
Kaliveldspaatmegakrist in Finseporfiergraniet – Zwerfsteen van Ellertshaar (Dr.). Het sterk porfirische rapakivigesteente bevat talrijke oranje eerstelingen van perthitische kaliveldspaat. De kristallen zijn idiomorf. Daarnaast zijn olijfgroen gekleurde plagioklazen aanwezig. Het is een gidsgesteente uit het rapakivigebied van Laitila (Nystadtmassief) op het vasteland van Finland.
Kindagraniet_met_kaliveldspaateersteling_-_Borger_Drjpg Paskallavikporfier_detail_zonaire_kaliveldspaat_-_Een_West_Norg
Gezoneerd kaliveldspaatkristal in Kindagraniet – Zwerfsteen van Borger (Dr.). Deze porfirische granieten uit Östergötland in het noordoosten van de provincie Smaland, bevatten grijs-bruine tot bruin-violette kaliveldspaateerstelingen die dikwijls een  ringenstructuur tonen. Dit duidt op onderbrekingen in de groei tijdens de kristallisatie in het magma.
Gezoneerde kaliveldspaateersteling in Paskallavikporfier – Zwerfsteen van Een-West (Norg), Dr.
 Gedurende het kristallisatieproces verandert de samenstelling van de kaliveldspaat. Vaak gaat dit gepaard  met onderbrekingen in de groei. Op gepolijste oppervlakken is dit duidelijk te zien aan de schalige, concentrische structuur, alsof het kristal uit een aantal ringen bestaat. Het is veroorzaakt door geringe chemische veranderingen in het magma ten tijde van de kristallisatie, die zich ook optisch laten herkennen.
Gezoneerde_kaliveldspaateersteling__in_Finsegranietporfier_-_Groningen Plagioklaas_in_rapakivigraniet_-_Gieten_Drjpg
Zonaire bouw van een kaliveldspaateersteling in een Finsegranietporfier – Zwerfsteen van Groningen
 De schalige bouw van het veldspaatkristal laat duidelijk zien dat de ringen de omtrekken van het veldspaatkristal vormen. De eersteling op de foto is dus idiomorf.
Zonaire plagioklaaseersteling in Finsegranietporfier – Zwerfsteen van Gieten (Dr.).
 Ook in plagioklaaskristallen, zeker als ze aan de buitenzijde van de steen enigszins verweerd zijn, tonen soms een zonaire bouw. Hier worden de groeistadia gemarkeerd door dunne zwarte lijntjes. Deze bestaan uit zeer kleine insluitsels van donkere mineralen als hoornblende en magnetiet.
Grijze_Revsundgraniet_met_kaliveldspaatovode_-_Borger Kaliveldspaateersteling_met_plagioklaaskern_in_Jungfrungraniet_-_Nijbeets_Fr
Megakrist van kaliveldspaat in Grijze Revsundgraniet – Zwerfsteen van Borger (Dr.). Grote eerstelingen van kaliveldspaat zijn zelden zuiver. Vaak bevatten ze allerlei insluitsels van andere mineralen. Hier bevat de kaliveldspaat witachtige vlekjes van ingesloten plagioklaas.
Kaliveldspaateersteling met plagioklaaskern in Jungfrungraniet – Zwerfsteen van Nijbeets (Fr.). Een aantal Smalandgranieten rekent men tegenwoordig tot  de bekende rapakivifamilie. Virbograniet, Götemargraniet en ook Jungfrungraniet zijn hiervan mooie voorbeelden. Meestal is in rapakivigranieten sprake van kaliveldspaten die omgeven zijn door een mantel van (witverweerde) plagioklaas. Het kan echter ook andersom: plagioklaas, omgeven door kaliveldspaat, waarbij de laatste is uitgegroeid tot een idiomorf rechthoekig kristal.
Viborgiet_Baltic_brown-_Ylmaa_Viborg_Finland Ovoden_in_Viborgiet_-_Lahti_Finland
Viborgiet met een geringde ovoïde – Ylämaa, Viborg, Zuid-Finland. Gepolijst oppervlak.
 Viborgieten zijn grootkorrelige rapakivigranieten met grote rondachtige kaliveldspaten waarvan een flink aantal ommanteld is door plagioklaas. Op de foto is de blauwgrijze plagioklaasmantel relatief dik.
Viborgiet – Zwerfsteen van Lahti, Zuid-Finland. Plagioklaas verweert wit. Dat is bij rapakivi’s vaak goed te zien. Hier zijn de ronde roodachtige kaliveldspaten (ovoïden) omgeven door een smalle mantel van witte plagioklaas.
Pyterliet_ovode_-_Stocksee_Dldjpg Viborgiet_met_ovode_en_concentrische_insluitsels_-_Ylmaa_Viborg_Finland
Kaliveldspaatovoïde in pyterliet – Zwerfsteen van Stocksee (Dld.). De grote ronde veldspaten in rapakivi’s wekken de indruk uit een kristal te bestaan. Dat is ook vaak het geval, maar ovoiden die uit twee of meer afzonderlijke kristallen bestaan komen ook veel voor. Vooral op verse splijtvlakken zijn door verschil in spiegeling de afzonderlijke individuen goed te herkennen. Bovenstaande ovoïde is een aggregaat van vier afzonderlijke kaliveldspaatkristallen.
Kaliveldspaatovoïde in Viborgiet met insluitselringen –  Ylämaa, Viborg, Zuid-Finland. De afgebeelde kaliveldspaatovoïde toont een prachtige zonaire bouw waarvan de opeenvolgende stadia gemarkeerd zijn door ringvormig gerangschikte kleine insluitsels van kwarts, hoornblende en biotiet. De ontwikkeling van kaliveldspaatovoïden in rapakivi’s is nog steeds niet helemaal opgehelderd. Wel maken de eerstelingen duidelijk dat de groei niet ononderbroken is geweest. Groeifasen werden gevolgd door stilstand en wellicht zelfs met resorptie gevolgde door verdere groei. Een en ander kan te maken hebben gehad met bewegingen van de groeiende kristallen in het magma, maar kunnen ook wijzen op samenstellingsveranderingen in het magma gedurende de kristallisatie.
Kaliveldspaatovode_in_plagioklaas_-_Zuidlaren_Drjpg Anorthoklaas_eersteling_in_rhombenporfier_-__Werpeloh_Dldjpg
Kaliveldspaatovoïde in een idiomorf rechthoekig plagioklaaskristal in een porfieraplitische rapakivigraniet – Zwerfsteen van Zuidlaren. Nadat de gevormde kaliveldspaatovoide tijdens het kristallisatieproces omgeven werd door een mantel van plagioklaas, is deze laatste uitgegroeid tot een zelfstandig rechthoekig idiomorf kristal. Deze en andere heel bijzondere kristalvormingen van veldspaten in rapakivi’s zijn tot op heden niet goed verklaarbaar.
Rhombisch veldspaatkristal in rhombenporfier – zwerfsteen van Werpeloh (Dld.). De ruitvormige veldspaten in rhombenporfieren hebben een bijzondere samenstelling. De ontstaanstemperatuur was bij de kristallisatie nog zo hoog (ca. 1200 graden C.) dat plagioklaas en kaliveldsdpaat zich volkomen met elkaar konden mengen tot kristallen. Dit noemt men ternaire veldspaat ofwel anorthoklaas. Naderhand hebben beide bestanddelen zich in vaste toestand in het kristal ontmengd. Dit is zichtbaar aan de vlekkerige structuur. Oranje is kaliveldspaat, de bleker getinte delen zijn plagioklaas. Door omzetting van de laatste heeft zich bovendien groene epidoot gevormd.

K-feldspar and plagioclase feldspar

Feldspars have two cleavage planes that intersect at 90°. Fragments of pure feldspar crystals thus tend to form rectangular blocks with irregular ends. Feldspars have vitreous lusters and occur in opaque shades of white to gray to pink to very dark gray. Other rarer colors are also possible!The feldspars are divided into two main groups: Potassium feldspar (“K-spar”) and plagioclase (“plag”). Both display two cleavages and an overlapping range of colors, but only plagioclase displays tiny grooves on one cleavage known as striations. The photos below show several examples of feldspar. 
This white feldspar shows two cleavages (top/bottom and sides) plus the fracture surface (front).Both plagioclase and K-spar are commonly white; the lack of striations suggests that this is K-spar.
The salmon-pink color is typical of K-spar. Note the two cleavage surfaces and one fracture surface.There are no striations.
Here are some of the more common colors of feldspar.Broken feldspars do not always make perfect cleavage blocks for many reasons. Just look to see two planes intersecting at 90°!. The dark and pink samples display the tiny veinlets commonly seen in K-spar.
This photo shows the very thin surface striations that are seen on some cleavages of plagioclase, but never in K-spar. Unlike the tiny veinlets of the K-spar sample above, the striations form on the surface of a cleavage plane (the veinlets are internal color variations) and the striations are perfectly parallel.Click here to see the right-angle cleavages of this sample.
These are two well-formed feldspar crystals taken from a weathered granite in the Mojave Desert of California.The blocky shape of well-formed crystals plus the two cleavages at right angles to each other mean that feldspar crystals in rocks tend to have straight edges and planar surfaces.

Felsische mineralen  :  de lichtgekleurde =felsische mineralen, waartoe behoren de kwartsen alkaliveldspaat, plagioklaasen veldspatoïden.

FELSITE //A general term for lightcolored aphanitic (fine-grained) igneous rocks. Example: rhyolite.


Ferromagnesian minerals

//A variety of silicate minerals containing abundant iron and magnesium. Examples: olivine, pyroxene,amphibole.


Ficus   Mollusk  –>  Eoceen – recent.



glaciated valley flooded by the sea to form a long, narrow, steep-walled inlet.



Granular ice formed by recrystallization of snow. It is intermediate between snow and glacial ice. Sometimes referred to as neve.



Fissure //An open fracture in a rock

Fissure eruption //Extrusion of lava along a fissure.

Flint //  A popular name for darkcolored chert (cryptocrystalline quartz).

Flagellaten 2

Flood basalt //An extensive flow of basalt erupted chiefly along fissures. Synonymous with plateau basalt.

Flood plain //The flat, occasionally flooded area bordering a stream.


Fluvial//Pertaining to a river or rivers.

Fluvial environment //The sedimentary environment of river systems.


Fluviatiel heeft betrekking op rivieren.


Een afzetting door een rivier.

Fluviatiel milieu

Een fluviatiel milieu bestaat uit de omgeving en de daarbij behorende omstandigheden van rivieren.


Fluviatiel-denudatieve reliëf

Fluvioglaciale afzettingen

fluvioglaciale afzetting

Een afzetting door het smeltwater van het landijs. In Nederland betreft het afzettingen uit het Saalien.

Fluvio-periglaciale afzettingen

Fluvio-periglaciale afzettingen zijn door smeltwater van gletsjers en landijs gevormde afzettingen.

Onder invloed van permafrost en zomerse opdooi sterk verstoorde periglaciale afzettingen © TNO-NITG

Flysch 2

Fodinichnia 2

Focus //The area within the earth where an earthquake originates.

FOLD //A bend, or flexure, in a rock

Folded mountain belt //A long, linear zone of the earth’s crust where rocks have been intensely deformed by horizontal stresses and generally intruded by igneous rocks. The great folded mountains of the world (such as the Appalachians, the Himalayas, the Rockies, and the Alps) are believed to have been formed at convergent plate margins.

Foliation //A planar feature in metamorphic rocks, produced by the secondary growth of minerals. Three major types are recognized: slaty cleavageschistosity, and gneissic layering.

Footwall//The block beneath a dipping fault surface.

Foreshore  //The seaward part of the shore or beach lying between high tide and low tide



Een Formatie is de belangrijkste lithostratigrafische eenheid. Het streven is het gehele voor de stratigrafie toegankelijke gesteentepakket in Formaties te verdelen. Formaties worden doorgaans vernoemd naar de plaats of gebied waar de formatie voor het eerst beschreven is. De term ‘afzettingen‘ wordt gebruikt voor een onderdeel van een Formatie.


Formatiewater is grondwater dat aanwezig is in diepgelegen gesteentepakketten dat geen deel meer uitmaakt van de hydrologische kringloop.

Zie ook:  Bodemwater Bronwater Grondwater Mineraalwater Oppervlaktewater Smeltwater Zoet water Zout water

Formation  //A distinctive body of rock that serves as a convenient unit for study and mapping.

Fosforiet(en) 2
-strandwalformatiesFossielEen restant of afdruk van een organisme uit vroegere geologische tijdvakken.


Een fossiel is een als verstening of versteende afdruk gevonden overblijfsel van planten of dieren.

Afdruk van een Carboonplant © Naturalis

Zie ook:  Ammoniet

Fossil//Naturally preserved reo mains or evidence of past life, such as bones, shells, casts, impressions, and trails.

fossiele energie //Energie uit organisch materiaal dat in eerdere geologische tijdvakken door fotosynthese is vastgelegd en dat sinds die tijd bewaard is gebleven. Bijv. aardolie, steenkool en aardgas.

Fossil fuel//A fuel containing solar energy that was absorbed by plants and animals in the geologic past and thus is preserved in organic compounds in their remains. Fossil fuels include petroleum, natural gas, and coal.



waterbloei en fossilisatie file359991[1] pdf


Fracture zone//

1 (field geology) A zone where the bedrock is cracked and fractured.

2 (oceanography) A zone of long, linear fractures on the ocean floor, expressed topographically by ridges and troughs. Fracture zones are the topographic expression of transform faults.


Freatische vlak

Freatisch vlak

Het freatisch vlak is de bovenbegrenzing van het grondwater in de verzadigde zone.

Freatisch Water

Freatisch water is het water onder de grondwaterspiegel in een relatief goed doorlatende laag en boven een eerste slecht doorlatende of ondoorlatende laag.


Fringing reef //reef that lies alongside the shore of a landmass.

Frost heaving //The lifting of unconsolidated material by the freezing of subsurface water

Frost wedging//The forcing apart of rocks by the expansion of water as it freezes in fractures and pore spaces..



Fugichnia 2

Fulguriet 2

Fungi 2


Fyla 2


Fylogenetische verwantschap

Fylum 2

Fysische geografie





Over tsjok45
Gepensioneerd . Improviserend jazzmuzikant . Instant composer. Jamsession fanaat Gentenaar in hart en nieren


  1. Pingback: INHOUD G | Tsjok's blog

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen. logo

Je reageert onder je account. Log uit / Bijwerken )


Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s

%d bloggers liken dit: